वांछित मन्त्र चुनें

परि॑ णो हे॒ती रु॒द्रस्य॑ वृज्याः॒ परि॑ त्वे॒षस्य॑ दुर्म॒तिर्म॒ही गा॑त्। अव॑ स्थि॒रा म॒घव॑द्भ्यस्तनुष्व॒ मीढ्व॑स्तो॒काय॒ तन॑याय मृळ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

pari ṇo hetī rudrasya vṛjyāḥ pari tveṣasya durmatir mahī gāt | ava sthirā maghavadbhyas tanuṣva mīḍhvas tokāya tanayāya mṛḻa ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

परि॑। नः॒। हे॒तिः। रु॒द्रस्य॑। वृ॒ज्याः॒। परि॑। त्वे॒षस्य॑। दुःऽम॒तिः। म॒ही। गा॒त्। अव॑। स्थि॒रा। म॒घव॑त्ऽभ्यः। त॒नु॒ष्व॒। मीढ्वः॑। तो॒काय॑। तन॑याय। मृ॒ळ॒॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:33» मन्त्र:14 | अष्टक:2» अध्याय:7» वर्ग:18» मन्त्र:4 | मण्डल:2» अनुवाक:4» मन्त्र:14


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (मीढ्वः) सुखों से सींचनेवाले वैद्य जो (रुद्रस्य) दुःख देनेवाले रोगको (हेतिः) वज्र से पीड़ा के समान वा (वृज्याः) वर्जने योग्य पीड़ा और (त्वेषस्य) प्रदीप्त अर्थात् प्रबल की (दुर्मतिः) दुष्टमति (नः) हमलोगों को (परि) सब ओर से प्राप्त होवे, तथा जो (मघवद्भ्यः) प्रशंसित धनवालों से (मही) प्रशंसनीय वाणी हम लोगों को सब ओर से शीघ्र उत्पन्न हुए सन्तान के लिये (तनयाय) जोकि कुमारावस्था को प्राप्त है उसके लिये विस्तारो, और उनसे सबको (मृळ) सुखी करो और रोगों को (अव,तनुष्व) दूर करो ॥१४॥
भावार्थभाषाः - मनुष्यों को उत्तम शिक्षा से दुष्टमति को तथा वैद्यक रीति से सब रोगों का निवारण कर अपने कुल को सदा सुखी करना चाहिये ॥१४॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

प्रभु की हेति व दुर्मति से दूर

पदार्थान्वयभाषाः - १. (रुद्रस्य) = उन दुष्टों को दण्ड देकर रुलानेवाले रुद्र का (हेतिः) = हनन साधन आयुध (नः) = हमें (परिवृज्याः) = छोड़नेवाला हो। हमें प्रभु का दण्डभाजन न बनना पड़े । (त्वेषस्य) = उस दीप्तप्रभु की (मही) = अतिप्रबल (दुर्मतिः) = दुःख की कारणभूत दुष्टबुद्धि (परिगात्) [परेर्वर्जने] = हमें छोड़कर अन्यत्र जानेवाली हो। हमें दुर्मति न प्राप्त हो । 'ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये, मत्त एवेति तान् विद्धि' सात्त्विक राजस व तामसभावों को जन्म देनेवाले वे प्रभु ही हैं। जिनका प्रभु ने रक्षण करना होता है, उन्हें सुबुद्धि देते हैं और जिनका विनाश करना होता है उनकी बुद्धि हर लेते हैं । २. हे रुद्र! आप (स्थिरा) = अपने दृढ़ धनुषों को (मघवद्भ्यः) = हम यज्ञशील- पुरुषों के लिए (अवतनुष्व) = उतारी हुई डोरीवाला करिए-अवततज्यावाला करिए। हमारे पर आपके कठिन बन्धन न पड़े। हे (मीडव:) = सुखों का सेवन करनेवाले प्रभो! (तोकाय) = हमारे पुत्रों के लिए तथा (तनयाय) = पौत्रों के लिए मृड सुख करिए। हमारे पुत्र-पौत्रों का जीवन भी सुखी हो ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम प्रभु के दण्डपात्र न हों। हमें दुर्बुद्धि न प्राप्त हो । हमारे सन्तान भी सुखी हों।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे मीढ्वो वैद्य यो रुद्रस्य हेतिर्वृज्यास्त्वेषस्य दुर्मतिश्च नोऽस्मान् पर्य्यगात्। या मघवद्भ्यो मह्यस्मान् पर्य्यगात्स्थिरा च गात् तानि तोकाय तनयाय तनुष्व तैः सर्वान्मृळ रोगानवतनुष्व दूरी कुरु ॥१४॥

पदार्थान्वयभाषाः - (परि) सर्वतः (नः) अस्मान् (हेतिः) वज्रादिव पीडा। हेतिरिति वज्रना० निघं० २। २०। (रुद्रस्य) दुःखप्रदस्य रोगस्य (वृज्याः) वर्जनीयाः पीडाः (परि) अभितः (त्वेषस्य) प्रदीप्तस्य (दुर्मतिः) दुष्टा मतिः (मही) महती पूज्या वाक्। महीति वाङ्नाम निघं० १। ११ (गात्) प्राप्नुयात् (अव) (स्थिरा) स्थिराणि (मघवद्भ्यः) पूजितधनेभ्यः (तनुष्व) विस्तृणीहि (मीढ्वः) सुखसेचक (तोकाय) सद्यो जातायाऽपत्याय (तनयाय) प्राप्तकुमाराऽवस्थाय (मृळ) सुखय ॥१४॥
भावार्थभाषाः - मनुष्यैः सुशिक्षया दुष्टां मतिं वैद्यकरीत्या सर्वान् रोगान्निवार्य्य स्वं स्वं कुलं सदा सुखनीयम् ॥१४॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - May the stroke of fatal illness stay far from us. May the serious error of judgement of the brilliant specialist be far from us. Ward off and remove the chronic diseases from the people of wealth and power. O potent and generous lord of health and power, be kind and gracious to our children and our grand children.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

It contents seeking of ideal health.

अन्वय:

O physician you provide us delight and treat well the most painful diseases. You also set right the wickeds with your teachings. Whatever, appreciative remarks and other gifts we receive from the wealthy persons, let that be available to our young generation. Make all of them happy and cure their ailments.

भावार्थभाषाः - All should treat the wickeds with nice teaching and to the sick ones by administering good medicine and thus make them happy and healthy.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - माणसांनी उत्तम शिक्षणाने दुष्ट बुद्धी व वैद्यक रीतीने सर्व रोगांचे निवारण करून आपापल्या कुळाला सदैव सुखी ठेवावे. ॥ १४ ॥