वांछित मन्त्र चुनें

ति॒स्रो भूमी॑र्धारय॒न् त्रीँरु॒त द्यून्त्रीणि॑ व्र॒ता वि॒दथे॑ अ॒न्तरे॑षाम्। ऋ॒तेना॑दित्या॒ महि॑ वो महि॒त्वं तद॑र्यमन्वरुण मित्र॒ चारु॑॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tisro bhūmīr dhārayan trīm̐r uta dyūn trīṇi vratā vidathe antar eṣām | ṛtenādityā mahi vo mahitvaṁ tad aryaman varuṇa mitra cāru ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ति॒स्रः। भूमीः॑। धा॒र॒य॒न्। त्रीन्। उ॒त। द्यून्। त्रीणि॑। व्र॒ता। वि॒दथे॑। अ॒न्तः। ए॒षा॒म्। ऋ॒तेन॑। आ॒दि॒त्याः॒। महि॑। वः॒। म॒हि॒ऽत्वम्। तत्। अ॒र्य॒म॒न्। व॒रु॒ण॒। मि॒त्र॒। चारु॑॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:27» मन्त्र:8 | अष्टक:2» अध्याय:7» वर्ग:7» मन्त्र:3 | मण्डल:2» अनुवाक:3» मन्त्र:8


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर मनुष्य किसके तुल्य क्या करे, इस विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अर्य्यमन्) न्याय करनेहारे (वरुण) शान्तशील (मित्र) मित्रजन जैसे (तेन) सत्यस्वरूप परमेश्वर ने धारण किये (आदित्याः) सूर्यलोक (तिस्रः) तीन प्रकार की (भूमीः) भूमियों को (उत) और (त्रीन्) तीन प्रकार के (द्यून्) प्रकाशों को (धारयन्) धारण करते हैं वैसे आप (विदथे) जानने योग्य व्यवहार में (व्रता) शरीर आत्मा और मन से उत्पन्न हुए धर्मयुक्त (त्री) तीन प्रकार के कर्मों को धारण करो कराओ जो (एषाम्) इन सूर्य लोकों के (अन्तः) मध्य में (महित्वम्) महत्त्व (चारु) सुन्दर स्वरूप वा (महि) बड़ा कर्म है (तत्) वह (वः) आप लोगों का होवे ॥८॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। हे मनुष्यो जैसे भूमि और सूर्य्यादि लोक ईश्वर के नियम से बंधे हुए यथावत् अपनी-अपनी क्रिया करते हैं, वैसे मनुष्यों को भी जानना और वर्त्ताव करना चाहिये। इस जगत् में उत्तम मध्यम और अधम तीन प्रकार की भूमि और अग्नि है तथा सूर्य्यलोक भूमिलोक से बड़े-बड़े हैं ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

स्वास्थ्य-शान्ति-दीप्ति

पदार्थान्वयभाषाः - १. मित्र, अर्यमा और वरुण ये क्रमशः पृथिवी, अन्तरिक्ष व द्युलोक को धारण करते हैं । मित्र इन्द्रियों में असुरों [काम] के बनाये हुए किले को नष्ट करता है। वरुण हृदयान्तरिक्ष में बनाये हुए क्रोध के किले को तथा अर्यमा मस्तिष्क में बनाये हुए लोभ के किले को समाप्त करता है। इस प्रकार ये मित्र, अर्यमा और वरुण (तिस्त्रः भूमीः) = तीनों भूमियों को-प्राणियों के निवासस्थान भूत लोकों को (धारयन्) = धारण करते हैं। (उत) = और (त्रीन् द्यून्) = इन लोकों के तीन देवों को–अग्नि, विद्युत् व सूर्य को भी धारण करते हैं। शरीर में अग्नि को, हृदय में विद्युत् को तथा मस्तिष्क में सूर्य को ये धारण करते हैं। काम के विनाश से शरीर में अग्नितत्त्व ठीक रूप में रहता है, क्रोध के विनाश से हृदय में विद्युत्तत्त्व ठीक रूप में होता है और लोभ के विनाश से मस्तिष्क ज्ञानसूर्य से देदीप्यमान रहता है। (अन्तः विदथे) = शरीर के अन्दर चलनेवाले यज्ञ में (एषाम्) = इन मित्र, वरुण, अर्यमा के (त्रीणि व्रता) = तीन व्रत हैं। 'मित्र' शरीर को स्वास्थ्य प्रदान करता है। 'वरुण' हृदय को क्रोधशून्य कर शान्ति देता है। 'अर्यमा' लोभ को दूर करके मस्तिष्क को दीप्ति प्राप्त कराता है। २. हे (आदित्या:) = देवो! (ऋतेन) = ऋत के कारण-सब कार्यों को ठीक व ठीक स्थान में करने के कारण (वः) = आपका (महि महित्वम्) = महान् महत्त्व है। हे (अर्यमन् वरुण मित्र) = अर्यमा, वरुण व मित्र देवो! आपका वह महत्त्व (चारु:) = बड़ा सुन्दर है। इनकी महिमा से जीवन भी सौन्दर्य से परिपूर्ण हो उठता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ –'मित्र, वरुण व अर्यमा' हमारे जीवनों में स्वास्थ्य शान्ति व दीप्ति को प्राप्त कराते हैं।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्मनुष्याः किंवत् किं कुर्युरित्याह।

अन्वय:

हे अर्य्यमन् वरुण मित्र यथा तेन धृता आदित्यास्तिस्रो भूमीरुत त्रीन् द्यून् धारयँस्तथा त्वं विदथे त्रीणि व्रता धर धारय च। यदेषामन्तर्महित्वं चारु स्वरूपं महि कर्म वा वर्त्तते तद्वोऽस्तु ॥८॥

पदार्थान्वयभाषाः - (तिस्रः) त्रिविधाः (भूमीः) (धारयन्) (धरन्ति) अत्राडभावः (त्रीन्) (उत) अपि (द्यून्) प्रकाशान् (त्रीणि) (व्रता) व्रतानि शरीरात्ममनोजानि धर्म्याणि कर्माणि (विदथे) वेदितव्ये व्यवहारे (अन्तः) मध्ये (एषाम्) लोकानाम् (तेन) सत्यस्वरूपेण ब्रह्मणा (अदित्याः) सूर्य्याः (महि) महत् (वः) युष्माकम् (महित्वम्) महत्त्वम् (तत्) (अर्यमन्) (वरुण) (मित्र) (चारु) ॥८॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। हे मनुष्याः यथा भूमयः सूर्य्यादयो लोकाश्चेश्वरनियमेन नियन्त्रिता यथावत्स्वस्वक्रियाः कुर्वन्ति तथा मनुष्यैरपि विज्ञेयं वर्त्तितव्यं च। अस्मिन् जगत्युत्तममध्यमनिकृष्टभेदेन भूमिरग्निश्च त्रिविधोऽस्ति सूर्य्यलोकाः भूमिलोकतो महान्तः सन्तीति ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Adityas, brilliant children of Aditi, radiant concentrations of indestructible energy, by the universal Law of Rtam, hold and sustain three terrestrial regions and three heavenly regions in the midst of which they observe threefold dynamics of existential energy in the field of karmic order. Aryaman, lord of action and justice, Varuna, lord of love and peace, and Mitra, friend of fraternity, that too is your holy grandeur and greatness in the mighty social order, threefold, three-level, for the body, mind and spirit of the human nation.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The centres of inspirations are pointed out.

अन्वय:

O dispenser of justice, peaceful, friendly persons ! as God, who is symbolic with the truth, holds the visible world, three-type earths and three-type lights, same way you should also hold three-type actions blended with body, mind and soul in order to seek worthwhile dealings. Let you have glory and beautiful appearance, through these visible worlds.

भावार्थभाषाः - Here is a simile. O persons ! as the visible world and earth act in accordance with Divine regulations, same way the human beings should know the universe in proper perspectives. There are three-type earths and fires, and that the sun-world is bigger than the earth.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - भावार्थ -या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. हे माणसांनो! जशी भूमी व सूर्य इत्यादी ईश्वराच्या नियमाने बंधित असून आपले कार्य यथायोग्य करतात, तसे माणसांनीही जाणावे, वागावे. या जगात उत्तम, मध्यम व अधम तीन प्रकारची भूमी व अग्नी आहेत व सूर्यलोक भूमीलोकाहून मोठमोठे आहेत. ॥ ८ ॥