वांछित मन्त्र चुनें

विश्वं॑ स॒त्यं म॑घवाना यु॒वोरिदाप॑श्च॒न प्र मि॑नन्ति व्र॒तं वा॑म्। अच्छे॑न्द्राब्रह्मणस्पती ह॒विर्नोऽन्नं॒ युजे॑व वा॒जिना॑ जिगातम्॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

viśvaṁ satyam maghavānā yuvor id āpaś cana pra minanti vrataṁ vām | acchendrābrahmaṇaspatī havir no nnaṁ yujeva vājinā jigātam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

विश्व॑म्। स॒त्यम्। म॒घ॒ऽवा॒ना॒। यु॒वोः। इत्। आपः॑। च॒न। प्र। मि॒न॒न्ति॒। व्र॒तम्। वा॒म्। अच्छ॑। इ॒न्द्रा॒ब्र॒ह्म॒ण॒स्प॒ती॒ इति॑। ह॒विः। नः॒। अन्न॑म्। युजा॑ऽइव। वा॒जिना॑। जि॒गा॒त॒म्॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:24» मन्त्र:12 | अष्टक:2» अध्याय:7» वर्ग:3» मन्त्र:2 | मण्डल:2» अनुवाक:3» मन्त्र:12


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर राज प्रजा विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (मघवाना) प्रशस्त धनवाले (इन्द्रा ब्रह्मणस्पती) राज्य और धन के रक्षक लोगों जो (युवोः) तुम्हारे (आपः) प्राणों (सत्यम्) अविनाशी धर्मको (विश्वम्) सब जगत् को (अमिनन्ति) नष्ट भ्रष्ट करते (वाम्) तुम्हारे नियम को तोड़ते हैं उनको नष्टकर (वाजिना) दो घोड़े वेगवाले (युजेव) जैसे संयुक्त हों वैसे (नः) हमारे (हविः) भोजन के योग्य (अन्नम्) अन्न को (जिगातम्) प्राप्त होओ ॥१२॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जैसे सुशिक्षित युक्त किये घोड़े रथ को पहुँचा कर शत्रुओं को पराजित कराते वैसे राज्यैश्वर्य्य को प्राप्त हुए राज प्रजाजन सत्याचरण के विरोधियों को निवृत्त कर प्राण के अभयरूप दान को तुम लोग देओ ॥१२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

शक्ति व ज्ञान का समन्वय

पदार्थान्वयभाषाः - १. 'इन्द्र' शक्ति का देवता है और 'ब्रह्मणस्पति' ज्ञान का । हे (मघवाना) = ऐश्वर्यवाले इन्द्राब्रह्मणस्पती=इन्द्र और ब्रह्मणस्पति (युवोः) = आप दोनों का (विश्वं सत्यम् इत्) = सब सत्य ही है। जब इन्द्र और ब्रह्मणस्पति का मेल हो जाता है तो सब कुछ सत्य ही प्रतीत होता है । शक्ति और ज्ञान का मेल सब असत्य को दूर कर देता है। (च) = और (आपः) = ['आपो वै सर्वा देवता:' ऐ० २.१६ 'आपो वै सर्वे देवाः' श० १०.५.४.१४] सब देव (वाम्) = आपके (व्रतम्) = व्रत को (न प्रमिनन्ति) = हिंसित नहीं करते हैं। वस्तुतः देववृत्ति के व्यक्ति 'इन्द्र व ब्रह्मणस्पति' दोनों के ही पूजक होते हैं। वे शक्ति और ज्ञान को लक्ष्य बना करके ही सब कर्म करते हैं । २. (नः) = हमारा भी (हविः) = त्यागपूर्वक अदन, यज्ञशेष का सेवन इन्द्राब्रह्मणस्पती अच्छा इन्द्र और ब्रह्मणस्पति का लक्ष्य करके हो । इन्द्र व ब्रह्मणस्पति हमारी हवि को इस प्रकार प्राप्त हों (इव) = जैसे (युजा वाजिना) = इकट्ठे जुतनेवाले घोड़े (अन्नं जिगातम्) = अन्न की ओर जाते हैं । 'युजा वाजिना' में कोई घोड़ा छोटा और कोई बड़ा नहीं है। इसी प्रकार 'इन्द्र और ब्रह्मणस्पति' में कोई छोटा व कोई बड़ा नहीं। शक्ति व ज्ञान दोनों का ही महत्त्व समानरूप से है। इनको प्राप्त करने के लिए हम हवि को स्वीकार करें।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - हमारा जीवन शक्ति व ज्ञान का समन्वय करके चले ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुना राजप्रजाविषयमाह।

अन्वय:

हे मघवानेन्द्राब्रह्मणस्पती ये युवोरापः सत्यं विश्वं प्रमिनन्ति वां व्रतं प्रमिनन्ति तान् विनाश्य वाजिना युजेव नो हविरन्नं चनाच्छेज्जिगातम् ॥१२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (विश्वम्) सर्वम् (सत्यम्) अविनाशिनम् (मघवाना) पूजितधनवन्तौ (युवोः) युवयोः (इत्) (आपः) प्राणान् शसो जस् (चन) (प्र) (मिनन्ति) हिंसन्ति (व्रतम्) (वाम्) युवयोः (अच्छा) (इन्द्राब्रह्मणस्पती) राजधनपालकौ (हविः) अत्तुमर्हम् (नः) अस्माकम् (अन्नम्) अत्तव्यम् (युजेव) यथासंयुक्तौ (वाजिना) वेगवन्तावश्वौ (जिगातम्) प्राप्नुतम्। जिगातीति गतिकर्मा निघं० २। १४ ॥१२॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। यथा सुशिक्षितौ युक्तावश्वौ रथं वोढा शत्रून् पराजयतस्तथा राज्यैश्वर्य्यप्राप्तौ प्रजाराजजनौ सत्याचारविरोधिनो निवार्य्य प्राणाभयदानं युवां दद्यातम् ॥१२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra and Brahmanaspati, lord ruler of majesty and lord ruler of the wealth of the nation, yours is the truth of the world and yours is the law. Not the actions of anyone, not even the flowing waters, can violate your law and discipline. Both ruler and the teacher of divinity may kindly grace our seat of yajna and, like the motive forces of the chariot of the nation, may accept our proffered homage.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Some tips for the rulers and their subjects.

अन्वय:

O rulers ! you are master of ideal wealth and protector of kingdom and richness. Those who break or violate your eternal laws and your vital power, you should smash them. As a pair of horses takes the coach with harmony, likewise the rulers and their subjects should jointly share the foodstuff and other articles.

भावार्थभाषाः - As the well trained pair of horses move with harmony and take their master in the coach swiftly in order to defeat his enemies, likewise, the rulers and their subjects should always stick to truthfulness and put a check on the opponents. They should also be pardoned in deserving cases.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जसे प्रशिक्षित घोडे रथाला जुंपल्यावर शत्रूंना पराजित करतात तसे राजैश्वर्य प्राप्त झालेले राजे व प्रजाजन यांनी सत्याचरणाच्या विरोधकाचे निवारण करून सर्वांना प्राणरूपी अभयदान द्यावे. ॥ १२ ॥