वांछित मन्त्र चुनें

त्वं नो॑ गो॒पाः प॑थि॒कृद्वि॑चक्ष॒णस्तव॑ व्र॒ताय॑ म॒तिभि॑र्जरामहे। बृह॑स्पते॒ यो नो॑ अ॒भि ह्वरो॑ द॒धे स्वा तं म॑र्मर्तु दु॒च्छुना॒ हर॑स्वती॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tvaṁ no gopāḥ pathikṛd vicakṣaṇas tava vratāya matibhir jarāmahe | bṛhaspate yo no abhi hvaro dadhe svā tam marmartu ducchunā harasvatī ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

त्वम्। नः॒। गो॒ऽपाः। प॒थि॒ऽकृत्। वि॒ऽच॒क्ष॒णः। तव॑। व्र॒ताय॑। म॒तिऽभिः॑। ज॒रा॒म॒हे॒। बृह॑स्पते। यः। नः॒। अ॒भि। ह्वरः॑। द॒धे। स्वा। तम्। म॒र्म॒र्तु॒। दु॒च्छुना॑। हर॑स्वती॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:23» मन्त्र:6 | अष्टक:2» अध्याय:6» वर्ग:30» मन्त्र:1 | मण्डल:2» अनुवाक:3» मन्त्र:6


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (बृहस्पते) बहुत सत्य का प्रचार करनेवाले (यः) जो (नः) हमलोगों के ऊपर (ह्वरः) क्रोध किया जाता वह (दुच्छुना) दुष्ट कुत्ते से जैसे-तैसे (तम्) उसको (मर्मर्त्तु) निरन्तर प्राप्त हो जो (स्वा) अपनी (हरस्वती) बहुतों को हरने का शील रखनेवाली सेना उस विषय को (अभि,दधे) सब ओर से धारण करे उस सेना से जो (नः) हम लोगों के (गोपाः) रक्षा करने (पथिकृत्) सकल सुकृत मार्ग का प्रचार करने वा (विचक्षणः) विविध सत्योपदेश करनेवाले (त्वम्) आप हैं उन (तव) आपके (व्रताय) शील के लिये (मतिभिः) मेधाओं के साथ हम लोग (जरामहे) स्तुति करते हैं ॥६॥
भावार्थभाषाः - जिनका मार्ग प्रकाश करने और उपदेश करनेवाला परमात्मा विद्वान् होता है, जो सत्पुरुषों के सङ्ग के प्रीति करनेवाले वर्त्तमान हैं, उनको क्रोध आदि दुर्गुण नहीं प्राप्त होते हैं ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

कटु विचारों का परिणाम

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे (बृहस्पते) = ज्ञान के स्वामिन् प्रभो ! (त्वम्) = आप (नः) = हमारे (गोपाः) = रक्षक हैं, (पथिकृत्) = हमारे लिए मार्ग बनानेवाले हैं, (विचक्षणः) = विशेषेण द्रष्टा हैं- हमारा ध्यान करनेवाले हैं [Look after] । (तव व्रताय) = आपके व्रत के लिए (मतिभिः जरामहे) = बुद्धिपूर्वक आपका स्तवन करते हैं। आपके गुणों का चिन्तन करते हुए उन गुणों को अपनाने के लिए यत्नशील होते हैं । उपासक प्रभु के व्रतों का चिन्तन करता है- उन व्रतों को अपनाने के लिए यत्नशील होता है और इस प्रकार प्रभु जैसा-प्रभु का ही छोटा रूप बनने का प्रयत्न करता है। २. हे प्रभो ! (यः) = जो भी (नः अभि) = हमारा लक्ष्य करके (ह्वरः दधे) = कुटिलता धारण करता है, (तम्) = उसको (स्वा दुच्छुना) = अपना ही दुरित [शुन गतौ]-अपना ही दुष्टाचरण (हरस्वती) = प्रबल वेगवाला होता हुआ (मर्मर्तु) = प्राणत्याग करानेवाला हो। अपनी कुटिलता का वह स्वयं शिकार हो जाय ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु हमारे रक्षक हों-हम कुटिलता से दूर रहें। जो हमारे साथ कुटिलता करता है-यह कुटिलता उसी का नाश करनेवाली हो ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे बृहस्पते यो नोऽस्माकमुपरि ह्वरः क्रियते स दुच्छुनेव तं मर्मर्त्तु या स्वा हरस्वती तमभि दधे दधातु तया यो नो गोपाः पथिकृद्विचक्षणस्त्वमसि तदस्य तव व्रताय मतिभिः सह वयं जरामहे ॥६॥

पदार्थान्वयभाषाः - (त्वम्) (नः) अस्माकम् (गोपाः) रक्षकः (पथिकृत्) सकलसुकृतमार्गप्रचारकः (विचक्षणः) यो विविधान् सत्योपदेशाञ्चष्टे (तव) (व्रताय) शीलाय (मतिभिः) मेधाभिः सह (जरामहे) स्तूमहे (बृहस्पते) बृहत्सत्यप्रचारक (यः) (नः) अस्माकम् (अभि) (ह्वरः) क्रोधः। ह्वर इति क्रोधना० निघं० २। १३ (दधे) दधाति (स्वा) स्वकीया (तम्) (मर्मर्त्तु) भृशं प्राप्नोतु (दुच्छुना) दुष्टेन शुनेव (हरस्वती) बहुहरणशीला सेना ॥६॥
भावार्थभाषाः - येषां मार्गप्रकाशक उपदेशकः परमात्मा विद्वान् भवति ये सत्पुरुषसङ्गप्रिया वर्त्तन्ते तान् क्रोधाद्या दुर्गुणा नाप्नुवन्ति ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - You are our protector and saviour. You are our guide along the paths of right. You are the wise visionary, judge and teacher. We worship you with all our mind and intelligence so that we may abide by your divine rule of conduct. O lord of the great universe, whoever entertains and bears hate and enmity, anger and jealousy toward us may face the self-defeating forces of his own corrosive mind from within himself.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

More about God and the pious persons.

अन्वय:

O God and pious persons ! like a watchdog, you always become angry on sinful acts. Let your mighty and disciplined army be available to us for our full protection. You are a noble path-finder and preach truthfulness. We seek your company with all our intents in order to get your virtues.

भावार्थभाषाः - Those who seek guidance and teachings from God and pious learned persons and at the same time live in company of gentle persons, they are verily free from anger and other vices.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - ज्यांचा मार्गदर्शक, उपदेशक परमात्मा व विद्वान असतो तसेच जे सत्पुरुषांशी प्रीतीने वागतात त्यांच्याजवळ क्रोध इत्यादी गुण नसतात. ॥ ६ ॥