वांछित मन्त्र चुनें

स ह॑ श्रु॒त इन्द्रो॒ नाम॑ दे॒व ऊ॒र्ध्वो भु॑व॒न्मनु॑षे द॒स्मत॑मः। अव॑ प्रि॒यम॑र्शसा॒नस्य॑ सा॒ह्वाञ्छिरो॑ भरद्दा॒सस्य॑ स्व॒धावा॑न्॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

sa ha śruta indro nāma deva ūrdhvo bhuvan manuṣe dasmatamaḥ | ava priyam arśasānasya sāhvāñ chiro bharad dāsasya svadhāvān ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

सः। ह॒। श्रु॒तः। इन्द्रः॑। नाम॑। दे॒वः। ऊ॒र्ध्वः। भु॒व॒न्। मनु॑षे। द॒स्मऽत॑मः। अव॑। प्रि॒यम्। अ॒र्श॒सा॒नस्य॑। स॒ह्वान्। शिरः॑। भ॒र॒त्। दा॒सस्य॑। स्व॒धाऽवा॑न्॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:20» मन्त्र:6 | अष्टक:2» अध्याय:6» वर्ग:26» मन्त्र:1 | मण्डल:2» अनुवाक:2» मन्त्र:6


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - जो (श्रुतः) प्रख्यात (देवः) देदीप्यमान (दस्मतमः) अतीव दुःखों का नष्ट करनेवाला (साह्वान्) सहनशील (इन्द्रः) सूर्य के समान विद्वान् (अर्शसानस्य) प्राप्त हुए (दासस्य) सेवक के (स्वधावान्) समर्थ अन्नवाले के समान (मनुषे) मनुष्य के लिये (नाम) प्रसिद्ध (ऊर्ध्वः) उत्कृष्ट (भुवत्) हो और सूर्य जैसे मेघ के (शिरः) शिर को वैसे (प्रियम्) मनोहर विषय को (अव,भरत्) पूरा करे (स,ह) वही हमारा रक्षक हो ॥६॥
भावार्थभाषाः - जो सूर्य के समान सबका सुख सिद्ध करनेवाले विद्वान् हैं, उनकी प्रशंसा क्यों न हो ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

काम-शिरश्छेदन

पदार्थान्वयभाषाः - १. (सः) = वे (हः) = निश्चय से (श्रुतः) = [श्रुतमस्यासीति] ज्ञान के पुञ्ज (इन्द्रः नाम) = शक्तिशाली प्रभु ही (देवः) = प्रकाशमय हैं, सब कुछ देनेवाले हैं [देवः द्योतनात्, दानात्] । (दस्मतमः) = अत्यन्त दर्शनीय अथवा सब दुःखों को विनष्ट करनेवाले प्रभु (मनुषे) = विचारशील पुरुष के लिए- इसके हित के लिए (ऊर्ध्वः भुवत्) = सदा उद्यत होते हैं, विचारशील पुरुष का वे कल्याण करते ही हैं । २. वे (स्वधावान्) = बलवान् प्रभु अपनी धारणशक्तिवाले (साह्वान्) = शत्रुओं को कुचलनेवाले प्रभु (अर्शसानस्य) = [लोकं बाधमानस्य=striving to hurt] लोकों को पीड़ित करनेवाले (दासस्य) = शक्तियों को क्षीण करनेवाले काम के (प्रियं शिरः) = दर्शनीय व सुन्दर सिर को (अवभरत्) = पृथक् कर देते हैं– काट डालते हैं। काम को विनष्ट करके प्रभु हमें पीड़ित होने से बचाते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्रभु हमारे हित के लिये सदा उद्यत हैं। वे ही काम के सिर को काटकर हमें उससे पीड़ित नहीं होने देते।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

यश्श्रुतो देवो दस्मतमः साह्वानिन्द्रोऽर्शसानस्य दासस्य स्वधावानिव मनुषे नामोर्ध्वो भुवत्सूर्यो मेघस्य शिरइव प्रियमवभरत्स हास्माकमविता भवतु ॥६॥

पदार्थान्वयभाषाः - (सः) (ह हि) किल (श्रुतः) प्रख्यातः (इन्द्रः) सूर्यइव विपश्चित् (नाम) (देवः) देदीप्यमानः (ऊर्ध्वः) ऊर्ध्वं स्थित उत्कृष्टः (भुवत्) भवेत् (मनुषे) मनुष्याय (दस्मतमः) अतिशयेन दुःखानां क्षेता (अव) (प्रियम्) कमनीयम् (अर्शसानस्य) प्राप्नुवतः (साह्वान्) सहनशीलः (शिरः) शिरोवदुत्तमाङ्गम् (भरत्) भरेत् (दासस्य) सेवकस्य (स्वधावान्) प्रभूतान्नवान् ॥६॥
भावार्थभाषाः - ये सूर्यमेघवत्सर्वेषां सुखस्य साधका विद्वांसः सन्ति तेषां प्रशंसा कुतो न जायते ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, omnipotent lord of light and generosity, is surely the supreme power heard and celebrated in the Revelation, self-refulgent giver, highest above all, who is the ultimate saviour and destroyer of suffering for humanity. Dear and loving to anyone who approaches him, bold and patient and tolerant, highest on top of the world of existence, commanding absolute power and sustenance, he brings total joy and fulfilment to his servant and supplicant.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of the President of the Assembly are mentioned.

अन्वय:

The President of the Assembly should be reputed, brilliant, remover of people's grievances, tolerant and showerer of knowledge like the sun. He should be compassionate towards his subordinates, as well as to a powerful man, and should be supreme to all. As the sun manages the clouds, same way that President should be our protector in all the nice ventures.

भावार्थभाषाः - The scholars who provide happiness to all like the sun, they are invariably admired.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे सूर्य (व मेघ) यांच्याप्रमाणे सर्वांचे सुख सिद्ध करणारे विद्वान असतात, त्यांची प्रशंसा का करू नये? ॥ ६ ॥