वांछित मन्त्र चुनें

सास्मा॒ अरं॑ बा॒हुभ्यां॒ यं पि॒ताकृ॑णो॒द्विश्व॑स्मा॒दा ज॒नुषो॒ वेद॑स॒स्परि॑। येना॑ पृथि॒व्यां नि क्रिविं॑ श॒यध्यै॒ वज्रे॑ण ह॒त्व्यवृ॑णक्तुवि॒ष्वणिः॑॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

sāsmā aram bāhubhyāṁ yam pitākṛṇod viśvasmād ā januṣo vedasas pari | yenā pṛthivyāṁ ni kriviṁ śayadhyai vajreṇa hatvy avṛṇak tuviṣvaṇiḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

सः। अ॒स्मै॒। अर॑म्। बा॒हुऽभ्या॑म्। यम्। पि॒ता। अकृ॑णोत्। विश्व॑स्मात्। आ। ज॒नुषः॑। वेद॑सः। परि॑। येन॑। पृ॒थि॒व्याम्। नि। क्रिवि॑म्। श॒यध्यै॑। वज्रे॑ण। ह॒त्वी। अवृ॑णक्। तु॒वि॒ऽस्वनिः॑॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:17» मन्त्र:6 | अष्टक:2» अध्याय:6» वर्ग:20» मन्त्र:1 | मण्डल:2» अनुवाक:2» मन्त्र:6


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्य ! (पिता) सबकी पालना करनेवाला ईश्वर (विश्वस्मात्) सब (जनुषः) प्रसिद्ध (वेदसः) धन वा विज्ञान वा (बाहुभ्याम्) भुजाओं से (यम्) जिसको (अरम्) पूर्ण (अकृणोत्) करता है (सः) वह तू जैसे (तुविष्वणिः) बहुत परमाणुओं का जो कि इकट्ठे होकर एक पदार्थ हो रहे हैं उनका अच्छे प्रकार विभाग करनेवाला सूर्य (येन) जिस (वज्रेण) वज्रसे (पृथिव्याम्) पृथिवी पर (शयध्यै) सोने के लिये अर्थात् गिरने के लिये (क्रिविम्) कूप के समान (हत्वी) छिन्न-भिन्न कर अर्थात् खोदके कूप जलको जैसे निकालें वैसे मेघको (पर्य्यवृणक्) सब ओरसे छिन्न-भिन्न करता और संसार की पालना करता है वैसे (अस्मै) इस बालक आदि के लिये सुख (आ) अच्छे प्रकार सिद्ध करो ॥६॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे सूर्य मेघ को छिन्न-भिन्न कर जल को उत्पन्न कर सबका सुख सिद्ध करता है, वैसे अध्यापक वा पिता समस्त सुन्दर शिक्षाओं से सन्तानों को सुभूषित कर निरन्तर सुखी करे ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

भोगापवर्गार्थं दृश्यम्

पदार्थान्वयभाषाः - १. (सः) = वे प्रभु (अस्मै) = इस जगत् के रक्षण के लिए (अरम्) = समर्थ होते हैं- पर्याप्त होते हैं। (यम्) = जिस जगत् को पिता- वे रक्षक प्रभु (बाहुभ्याम्) = अभ्युदय व निःश्रेयस रूप प्रयत्नों के उद्देश्य से [भोगापवर्गार्थं दृश्यं] (विश्वस्माद्) = सब (आ जनुष:) = चारों ओर होनेवाले इन विकासों (जन् प्रादुर्भाव) के हेतु से तथा वेदसः परि ज्ञान का लक्ष्य करके अकृणोत्-बनाते हैं। प्रभु ने संसार को बनाया, इस उद्देश्य से बनाया कि इसमें जीव अपनी शक्तियों का विकास कर सके (जनुष:) ज्ञान को बढ़ा सके (वेदसः), ऐहिक भोगों व पारलौकिक निः श्रेयस को (बाहुभ्यां ) प्राप्त कर सके । २. (तुविष्वणिः) = महान् स्वनोंवाले वे प्रभु, सृष्टि के प्रारम्भ में वेदज्ञान देनेवाले वे प्रभु उस ज्ञान को देते हैं (येना) = जिससे (क्रिविम्) = (क्रिव्-to kill) हमारा विनाश कर देनेवाले इस काम को (पृथिव्यां निशयध्यै) = पृथिवी पर नीचे सुलानेवाले होते हैं। प्रभु ज्ञान द्वारा काम को विनष्ट कर देते हैं । (वज्रेण) = क्रियाशीलता रूप वज्र से (हत्वी) = इसे मारकर (आवृणक्) = हिंसित कर देते हैं। ज्ञान और क्रियाशीलता के बीच में यह 'काम' पिस जाता है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- संसार 'भोग और अपवर्ग' के लिए बनाया गया है। प्रभु हमें ज्ञान व क्रियाशीलता प्राप्त कराके 'काम' का विध्वंस कर देते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे मनुष्य पिता विश्वस्माज्जनुषो वेदसो बाहुभ्यां यमरमकृणोत् स त्वं यथा तुविष्वणिर्येन वज्रेण पृथिव्यां शयध्यै क्रिविमिव हत्वी पर्य्यवृणक् तथाऽस्मै सुखमाकृणोत् ॥६॥

पदार्थान्वयभाषाः - (सः) (अस्मै) (अरम्) अलम् (बाहुभ्याम्) (यम्) (पिता) (अकृणोत्) करोति (विश्वस्मात्) सर्वस्मात् (आ) समन्तात् (जनुषः) प्रसिद्धात् (वेदसः) धनाद्विज्ञानाद्वा (परि) सर्वतः (येन)। अत्राऽन्येषामपीति दीर्घः (पृथिव्याम्) (नि) नितराम् (क्रिविम्) कूपम्। क्रिविरिति कूपना० निघं० ३। २२। (शयध्यै) (वज्रेण) शस्त्रेण (हत्वी) हत्वा (अवृणक्) छिनत्ति (तुविष्वणिः) परमाणूनामेकीभूतानां विभक्ता सूर्यः ॥०६॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथा सूर्यो मेघं भित्त्वा जलं जनयित्वा सर्वेषां सुखं सम्पादयति तथाऽध्यापको जनको वा सर्वाभिः सुशिक्षाभिः सन्तानान् सुभूषितान् कृत्वा सततं सुखयेत् ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - That is for this: The sun which the father creator has created and fashioned forth in beauty with his own hands over all that is bom and all that know, that mighty catalytic power by which he breaks and bums the atoms and, with a stroke of thunder and lightning, melts the cloud in rain showers to flow on earth and rest in the oceans. That sun is for this lord Indra and his pleasure. And the sun is for this darling Indra of the world of creation, the human soul which the father creator has fashioned forth in body and adorned with his own hands and which is over and above all that is bom, by virtue of its knowledge and intelligence. And this darling child too, this humanity, is for the sun and earth and for the father creator to be ever in service for preservation of the earth and environment and for dedication to Divinity.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The actions of God are elaborated.

अन्वय:

God is protector of all human and other beings with His glory, wealth and knowledge. He brings a person to full stature with His power. The sun analysis the substances to the level smallest articles and with its power discovers water through the clouds and then again in the wells. That very sun gives protection to the universe and destructs it properly in order to make human-beings happy.

भावार्थभाषाः - The sun penetrates into the clouds and thus it causes rains, thereby making everyone happy. A teacher or father should also build a noble life of their pupils and children in order to make them likewise happy.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसा सूर्य मेघाला नष्टभ्रष्ट करून जल उत्पन्न करतो व सर्वांना सुख देतो तसे अध्यापक किंवा पिता यांनी चांगल्या शिक्षणाने संतानांना विभूषित करून निरंतर सुखी करावे. ॥ ६ ॥