वांछित मन्त्र चुनें

तद॑स्मै॒ नव्य॑मङ्गिर॒स्वद॑र्चत॒ शुष्मा॒ यद॑स्य प्र॒त्नथो॒दीर॑ते। विश्वा॒ यद्गो॒त्रा सह॑सा॒ परी॑वृता॒ मदे॒ सोम॑स्य दृंहि॒तान्यैर॑यत्॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tad asmai navyam aṅgirasvad arcata śuṣmā yad asya pratnathodīrate | viśvā yad gotrā sahasā parīvṛtā made somasya dṛṁhitāny airayat ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

तत्। अ॒स्मै॒। नव्य॑म्। अ॒ङ्गि॒र॒स्वत्। अ॒र्च॒त॒। शुष्माः॑। यत्। अ॒स्य॒। प्र॒त्नऽथा॑। उ॒त्ऽईर॑ते। विश्वा॑। यत्। गो॒त्रा। सह॑सा। परि॑ऽवृता। मदे॑। सोम॑स्य। दृं॒हि॒तानि॑। ऐर॑यत्॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:17» मन्त्र:1 | अष्टक:2» अध्याय:6» वर्ग:19» मन्त्र:1 | मण्डल:2» अनुवाक:2» मन्त्र:1


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब नव चावाले सत्रहवें सूक्त का आरम्भ है। उसके प्रथम मन्त्र में सूर्य के गुणों का उपदेश करते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वानो (अस्य) इस सूर्यमण्डल सम्बन्धी (सोमस्य) ओषधि गण के (यत्) जो (प्रत्नथा) पुरातन पदार्थ के समान (शुष्मा) दूसरों को शुष्क करनेवाले (विश्वा) और समस्त (गोत्रा) गोत्र जो कि (परीवृता) सब ओर से वर्त्तमान वे (महता) बल के साथ (दृंहितानि) धारण किये वा बढ़े हुए (उदीरते) उत्कर्षता से दूसरे पदार्थों को कम्पन दिलाते हैं (तत्) वह (नव्यम्) नवीन कर्म (अस्मै) इसके लिये (अङ्गिरस्वत्) प्राण के तुल्य तुम लोग (अर्चत) सत्कृत करो (यत्) जो (मदे) आनन्द के लिये उत्तमता से होता है उसको जो (ऐरयत्) कम्पाता कार्य में लाता है, उसको तुम स्वरूप से जानो ॥१॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! जिस जगदीश्वर ने समस्त भूगोलों के धारण करने को सूर्यमण्डल बनाया है, उसका सदा ध्यान किया करो ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

उपासना से शक्ति की प्राप्ति

पदार्थान्वयभाषाः - १. (अस्मै) = इस प्रभु के लिए (तद्) = उस (नव्यं) = [नु स्तुतौ] स्तुतिवचन को अर्चत पूजित करो जो कि (अंगिरस्वत्) = अंगिरस्वाला है- तुम्हें अंग-प्रत्यंग में रसमय बनानेवाला है। हम प्रभु का स्तवन करते हैं तो यह स्तवन हमें शक्ति प्राप्त कराता है। इस स्तवन द्वारा हमारा प्रत्येक अंग रसमय बनता है । (यद्) = क्योंकि (अस्य) = इस उपासक के (शुष्मा) = शत्रुशोषक बल (प्रत्नथा) = पहले की तरह उदीरते उद्गत होते हैं। जब जीवन प्रभु की उपासना से दूर होता है तभी जीवन में शक्तियों का ह्रास होने लगता है। प्रभु की उपासना अंग-प्रत्यंग को सुदृढ़, सजीव व सरस बना देती है। २. (विश्वा) = सब (यद् गोत्रा) = इन्द्रियरूप गौवों का समूह (परीवृता) = वासनारूप वृत्र से आवृत हुआहुआ है, उसे (सोमस्य मदे) = सोम के उल्लास में सहसा बल से दूंहितानि दृढ़ीभूत हुए को (ऐरयत्) = यह कार्यों में प्रेरित करता है। वासना से मुक्त करके- इन्द्रियों को स्वाधीन करके यह उन्हें अपने-अपने कार्य में व्याप्त करता है। इस प्रकार ये इन्द्रियाँ बड़ी दृढ़शक्तिशाली बनती हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्रभु के उपासन से इन्द्रियाँ आसुरभावों से मुक्त होकर शक्तिशाली बनती हैं और सक्षम होती हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ सूर्यगुणानाह।

अन्वय:

हे विद्वांसोऽस्य सोमस्य यद्यानि प्रत्नथा शुष्मा विश्वा गोत्रा परीवृता सहसा दृंहितान्युदीरते तन्नव्यमस्मा अङ्गिरस्वद्यूयमर्चत यन्मदे प्रभवति तद्य ऐरयत्तं स्वरूपतो विजानीत ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - (तत्) (अस्मै) (नव्यम्) नवमेव स्वरूपम् (अङ्गिरस्वत्) अङ्गिरसा प्राणेन तुल्यम् (अर्चत) सत्कुरुत (शुष्मा) शुष्माणि शोषकाणि बलानि (यत्) यानि (अस्य) सूर्यस्य (प्रत्नथा) प्रत्नं पुरातनमिव (उदीरते) उत्कृष्टतया कम्पयन्ति (विश्वा) विश्वानि (यत्) यानि (गोत्रा) गोत्राणि (सहसा) बलेन (परीवृता) परितः सर्वतो वर्त्तन्ते यानि तानि (मदे) आनन्दाय (सोमस्य) ओषधिगणस्य (दृंहितानि) धृतानि वर्द्धितानि वा (ऐरयत्) कम्पयति ॥१॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या येन जगदीश्वरेण सर्वेषां भूगोलानां धारणाय सूर्यो निर्मितस्तं सदा ध्यायत ॥१॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Offer homage of praise in worship to this adorable lord Indra, light of the world, like the breath of life, since his powers operate in life as of old and eternally and who in his ecstasy of soma-yaga of creation, with a stroke of his omnipotence, opened forth and activated all the clouds of dark energies which lay asleep all round during the night of the universe.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of the sun are stated.

अन्वय:

O learned persons ! this solar system ripens the medicinal plants, as well as the wood of other trees. The wooden posts and planks make powerful enclosure of the farms and dwellings which prevent and frighten the lifters. In order to make a breakthrough in the new ventures, you should take due note of solar energy, for its proper utilization therein. You should therefore, realize and apply its significance in proper perspective.

भावार्थभाषाः - O men! God has created a powerful solar system controlling the whole universe. You should, therefore, take full note about it.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्ताच्या अर्थाची मागच्या सूक्ताच्या अर्थाबरोबर संगती जाणावी.

भावार्थभाषाः - हे माणसांनो! ज्या जगदीश्वराने संपूर्ण भूगोल धारण करण्यासाठी सूर्यमंडळ निर्माण केलेले आहे, त्याचे सदैव स्मरण करा. ॥ १ ॥