वांछित मन्त्र चुनें

सोद॑ञ्चं॒ सिन्धु॑मरिणान्महि॒त्वा वज्रे॒णान॑ उ॒षसः॒ सं पि॑पेष। अ॒ज॒वसो॑ ज॒विनी॑भिर्विवृ॒श्चन्त्सोम॑स्य॒ ता मद॒ इन्द्र॑श्चकार॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

sodañcaṁ sindhum ariṇān mahitvā vajreṇāna uṣasaḥ sam pipeṣa | ajavaso javinībhir vivṛścan somasya tā mada indraś cakāra ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

सः। उद॑ञ्चम्। सिन्धु॑म्। अ॒रि॒णा॒त्। म॒हि॒त्वा। वज्रे॑ण। अनः॑। उ॒षसः॑। सम्। पि॒पे॒ष॒। अ॒ज॒वसः॑। ज॒विनी॑भिः। वि॒ऽवृ॒श्चन्। सोम॑स्य। ता। मदे॑। इन्द्रः॑। च॒का॒र॒॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:15» मन्त्र:6 | अष्टक:2» अध्याय:6» वर्ग:16» मन्त्र:1 | मण्डल:2» अनुवाक:2» मन्त्र:6


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब सूर्य के विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जो (इन्द्रः) सब पदार्थों को अपनी किरणों से छिन्न-भिन्न करनेवाला सूर्य (महित्वा) महत्त्व से (वज्रेण) अपने किरण रूपी वज्र से (उदञ्चम्) ऊपर को प्राप्त होते हुए (सिन्धुम्) समुद्र को (अरिणात्) गमन करता वा उच्छिन्न करता (उषसः) प्रभात समय से लेकर (संपिपेष) अच्छे प्रकार पीसता अर्थात् अपने आतप से समुद्र के जलको कण-कणकर शोखता (अजवसः) वेगरहित भी (जविनीभिः) वेगवती क्रियाओं से पदार्थों को (विवृश्चन्) छिन्न-भिन्न करत हुआ (सोमस्य) ऐश्वर्ययुक्त संसार के (मदे) आनन्द के निमित्त (ता) उन कामों को (चकार) करता है (सः) वह तुम लोगों को जानने योग्य है ॥६॥
भावार्थभाषाः - जैसे सूर्य महत्त्व से अपने प्रकाश से जल को ऊपर पहुँचाता, रात्रि को विनाशता अतिवेग और अपनी चालों से अद्भुत कामों को करता है, वैसे हम लोगों को भी आरम्भ करना चाहिये ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

ज्ञानप्रकाश व स्फूर्ति

पदार्थान्वयभाषाः - १. (सः) = वे प्रभु (महित्वा) = अपनी महिमा से (सिन्धुम्) = शरीर में बहनेवाले रेतः कणों के प्रवाह को (उदञ्चम्) = ऊर्ध्वगतिवाला (अरिणात्) = करते हैं । इस रेत: प्रवाह को ऊर्ध्वोन्मुख करते हैं। प्रभु ही (वज्रेण) = क्रियाशीलतारूप वज्र द्वारा (उषसः) = [रात्रिर्वा उषा: तै० ३.८.१६.४] अज्ञानरूप रात्रि के (अनः) = शकट को (संपिपेष) = पीस डालते हैं, अर्थात् हमारे जीवनों को क्रियामय बनाकर हमारे अज्ञान का विध्वंस करते हैं । २. (जविनीभिः) = वेगयुक्त क्रियाओं द्वारा (अजवस:) = आलस्य के भावों को– वेगशून्यताओं को (विवृश्चन्) = काटते हुए (इन्द्रः) = वे प्रभु (सोमस्य) = सोम के– वीर्यशक्ति के (मदे) = उल्लास होने पर (ता) = उन कार्यों को (चकार) = करते हैं। प्रभुकृपा से ही सोम की ऊर्ध्वगति होती है। ऐसा होने पर अज्ञानान्धकार नष्ट होता है- आलस्य का स्थान स्फूर्ति ले लेती है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्रभुस्मरण होने पर शरीर में वीर्य की ऊर्ध्वगति होती है। इससे ज्ञान का प्रकाश व स्फूर्ति प्राप्त होती है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ सूर्यविषयमाह।

अन्वय:

हे मनुष्या य इन्द्रः सूर्यो महित्वा वज्रेणोदञ्चं सिन्धुमरिणादुषसो नः संपिपेषाऽजवसो जविनीभिः पदार्थान् विवृश्चन् सोमस्य मदे ता चकार स युष्माभिर्वेद्यः ॥६॥

पदार्थान्वयभाषाः - (सः) (उदञ्चम्) ऊर्ध्वं प्राप्नुवन्तम् (सिन्धुम्) समुद्रम् (अरिणात्) रिणाति प्राप्नोति (महित्वा) महत्वेन (वज्रेण) किरणेन वज्रेण (अनः) शकटम् (उषसः) प्रभातात् (सम्) (पिपेष) पिनष्टि (अजवसः) वेगरहितः (जवनीभिः) वेगवतीक्रियाभिः (विवृश्चन्) विविधतया छिन्दन् (सोमस्य) ऐश्वर्ययुक्तस्य संसारस्य (ता) तानि (मदे) आनन्दे (इन्द्रः) (चकार) करोति ॥६॥
भावार्थभाषाः - यथा सूर्यो महत्त्वेन स्वप्रकाशेन जलमुपरि गमयति रात्रिं नाशयत्यतिवेगैर्गमनैरद्भुतानि कर्माणि करोति तथाऽस्माभिरप्यनुष्ठेयम् ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - With his blazing might he reaches and raises the rising sea. With his light he adorns the chariot of the dawn. Moving and shaking the motionless with his own forces of velocity, Indra goes on with his actions in the joy of his creation for the joy of his children.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The greatness of sun is stated.

अन्वय:

The sun with its glory and rays reaches at the oceans and water-stores and from dawn to sunset extracts and dries up the water therefrom, with its fast actions. But still unmoved, it smashes various substances and to seekers of happiness, He sets them to action. We should realize this truth in our life.

0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जसा सूर्य प्रचंड शक्तीने जल वर पोचवितो, रात्रीचा नाश करतो, अति वेगाने गमन करून अद्भुत कार्ये करतो, तसे आम्हीही अनुष्ठान केले पाहिजे. ॥ ६ ॥