वांछित मन्त्र चुनें

अध्व॑र्यवो॒ यः श॒तं शम्ब॑रस्य॒ पुरो॑ बि॒भेदाश्म॑नेव पू॒र्वीः। यो व॒र्चिनः॑ श॒तमिन्द्रः॑ स॒हस्र॑म॒पाव॑प॒द्भर॑ता॒ सोम॑मस्मै॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

adhvaryavo yaḥ śataṁ śambarasya puro bibhedāśmaneva pūrvīḥ | yo varcinaḥ śatam indraḥ sahasram apāvapad bharatā somam asmai ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अध्व॑र्यवः। यः। श॒तम्। शम्ब॑रस्य। पुरः॑। बि॒भेद॑। अश्म॑नाऽइव। पू॒र्वीः। यः। व॒र्चिनः॑। श॒तम्। इन्द्रः॑। स॒हस्र॑म्। अ॒पऽअव॑पत्। भर॑त॒। सोम॑म्। अ॒स्मै॒॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:14» मन्त्र:6 | अष्टक:2» अध्याय:6» वर्ग:13» मन्त्र:6 | मण्डल:2» अनुवाक:2» मन्त्र:6


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अध्वर्यवः) युद्धरूप यज्ञ की सिद्धि करनेवालो तुम लोगों में से (यः) जो (शम्बरस्य) सुख जिससे स्वीकार किया जाता उस मेघ के (शतम्) सौ (पुरः) पुरों को जैसे घड़े को (अश्मनेव) पत्थर से वैसे (बिभेद) छिन्न भिन्न करता है (यः) जो (इन्द्रः) ऐश्वर्यवान् (वर्चिनः) प्रदीप्त अपने सर्व बस से देदीप्यमान राजा के (शतम्) सौ और (सहस्रम्) हजार (पूर्वीः) पहिले हुई प्रजाओं को (अपावपत्) नीचा करता है (अस्मै) इस सेनेश के लिये (सोमम्) ऐश्वर्य को (भरत) धारण करो ॥६॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। हे मनुष्यो जैसे सूर्य वा बिजुली मेघ की असंख्य नगरियों को छिन्न-भिन्न करता है, पृथिवी पर अपरिमित जल वर्षाता है, वैसे जो प्रजा के लिये ऐश्वर्य का धारण करता है, उसका निरन्तर सत्कार करो ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

ईर्ष्या व क्रोध का विनाश

पदार्थान्वयभाषाः - १. (अध्वर्यवः) = हे हिंसारहित यज्ञात्मक कर्मों को अपने साथ जोड़नेवाले मन व इन्द्रियो ! (यः) = जो प्रभु (शंबरस्य) = शान्ति को आवृत कर लेनेवाले 'ईर्ष्या' नामक असुर की (पूर्वी:) = पुरातनन जाने कब से चली आ रही (शतं पुरः) = सैकड़ों पुरियों को इस प्रकार (बिभेद) = विदीर्ण कर डालते हैं, (इव) = जैसे कि (अश्मना) = वज्र से किसी वस्तु का विदारण कर दिया जाता है। ईर्ष्या आई और मानसशान्ति गई। ईर्ष्यालु पुरुष का मन मृत सा हो जाता है। सैकड़ों रूपों में यह ईर्ष्या प्रकट होती है। प्रभुस्मरण से ही इसका विनाश होता है । २. (यः इन्द्रः) = जो परमैश्वर्यशाली प्रभु (वर्चिनः) = [वर्च दीप्तौ] चेहरे की तमतमाहट के रूप में प्रकट होनेवाले क्रोधरूप असुर के (शतम्) = सैकड़ों व (सहस्त्रम्) = हज़ारों आक्रमणों (अपावपद्) = [भूमावपातयत् सा०] भूमि पर गिरा देता है- क्रोध के आक्रमणों को व्यर्थ कर देता है। (अस्मै) = इस परमैश्वर्यशाली प्रभु की प्राप्ति के लिए (सोमम्) = सोम को– वीर्यशक्ति को भरता=अपने में धारण करो ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभुकृपा से ही ईर्ष्या व क्रोध का विनाश होता है ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे अध्वर्यवो वो यूयं यः शम्बरस्य शतं पुरोघटमश्मनेव बिभेद य इन्द्रो वर्चिनः शतं सहस्रं च पूर्वीरपावपत्तद्वदस्मै सोमं भरत ॥६॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अध्वर्यवः) युद्धयज्ञसिद्धिकराः (यः) (शतम्) (शम्बरस्य) शं सुखं वृणोति येन तस्य मेघस्य (पुरः) पुराणी (बिभेद) भिनत्ति (अश्मनेव) यथाऽश्मना घटं तथा (पूर्वीः) पूर्वं भूताः प्रजाः (यः) (वर्चिनः) प्रदीप्तस्य (शतम्) (इन्द्रः) (सहस्रम्) (अपावपत्) अधोवपति (भरत) धरत। अत्रान्येषामपीति दीर्घः (सोमम्) ऐश्वर्यम् (अस्मै) सेनेशाय ॥६॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। हे मनुष्या यथा सूर्यो विद्युद्वा मेघस्यासंख्याः पुरीश्छिनत्ति पृथिव्यामपरिमितं जलं पातयति तथा यः प्रजार्थमैश्वर्यं धरति तं सततं सत्कुरुत ॥६॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - High priests of yajna, offer soma yajna to Indra who shatters with a lightning stone blow a hundred well- established strongholds of the demon of darkness who arrests and prevents the joyous waters of life from their natural flow, Indra who digs out and uproots a hundred thousand sins and crimes of the blazing powers of evil and buries them for ever. Regale him with a drink of soma, the universal joy of life.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The subject of Statecraft is further explained.

अन्वय:

A mighty Commander is chosen from the performers of Yajnas. As an earthen pitcher is broken with a stone piece, same way that bright and glorious ruler smashes the hundred of hideouts and abodes of wicked persons. He brings happiness and prosperity to hundreds and thousands of people under his rule, which can be compared with clouds. Let our this Commander be holder of honor.

भावार्थभाषाः - Here is a simile. As sun or lightning smashes several towns and showers rains, thereby making the people prosperous. We should honor him constantly.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. हे माणसांनो! जसा सूर्य (विद्युत) मेघाच्या असंख्य नगरांना छिन्न भिन्न करतो, पृथ्वीवर अपरिमित जलाची वृष्टी करतो, तसे जो प्रजेसाठी ऐश्वर्य धारण करतो त्याचा निरंतर सत्कार करा. ॥ ६ ॥