वांछित मन्त्र चुनें

अध्व॑र्यवो॒ यो दि॒व्यस्य॒ वस्वो॒ यः पार्थि॑वस्य॒ क्षम्य॑स्य॒ राजा॑। तमूर्द॑रं॒ न पृ॑णता॒ यवे॒नेन्द्रं॒ सोमे॑भि॒स्तदपो॑ वो अस्तु॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

adhvaryavo yo divyasya vasvo yaḥ pārthivasya kṣamyasya rājā | tam ūrdaraṁ na pṛṇatā yavenendraṁ somebhis tad apo vo astu ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अध्व॑र्यवः। यः। दि॒व्यस्य॑। वस्वः॑। यः। पार्थि॑वस्य। क्षम्य॑स्य। राजा॑। तम्। ऊर्द॑रम्। न। पृ॒ण॒त॒। यवे॑न। इन्द्र॑म्। सोमे॑भिः। तत्। अपः॑। वः॒। अ॒स्तु॒॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:14» मन्त्र:11 | अष्टक:2» अध्याय:6» वर्ग:14» मन्त्र:5 | मण्डल:2» अनुवाक:2» मन्त्र:11


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अध्वर्यवः) राजसम्बन्धी विद्वान् जनो (यः) जो (दिव्यस्य) प्रकाश में उत्पन्न हुए (वस्वः) धन को वा (यः) जो (पार्थिवस्य) पृथिवी में विदित (क्षम्यस्य) सहनशीलता में उत्तम उसके बीच (वः) तुम्हारे लिये (राजा) राजा (अस्तु) हो (तम्) उस (इन्द्रम्) ऐश्वर्यवान् को (यवेन) यव अन्न से जैसे (ऊर्दरम्) मटका को वा डिहरा को (न) वैसे (सोमेभिः) सोमादि ओषधियों से (पृणत) पूरो परिपूर्ण करो (तत्) उस (अपः) कर्म को प्राप्त होओ ॥११॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जो विद्वान् जन धान्य अन्न से मटका वा डिहरा को जैसे वैसे विद्यार्थियों की बुद्धियों को विद्या और उत्तम शिक्षा से तृप्त करते हैं, वे राजा को सेवने योग्य हों ॥११॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

लोकत्रयी की सम्पत्ति

पदार्थान्वयभाषाः - १. (अध्वर्यवः) = हे यज्ञशील पुरुषो! (यः) = जो प्रभु (दिव्यस्य वस्वः) = द्युलोक के धन का (राजा) = राजा है (यः) = जो (पार्थिवस्य) = [पृथिवी अन्तरिक्षं] अन्तरिक्ष के धन का राजा है और जो (क्षम्यस्य) = इस पृथिवी के धन का राजा है। शरीर में द्युलोक 'मस्तिष्क' है, इसका धन 'ज्ञान' है । अन्तरिक्ष 'हृदय' है, इसका धन 'श्रद्धा व उपासना' है। पृथिवी 'शरीर' है, इसका धन 'शक्ति व दृढ़ता' है। इस ज्ञान, श्रद्धा व शक्ति को देनेवाले वे प्रभु ही हैं । २. (तम्) = उस (इन्द्रम्) = प्रभु को (सोमेभिः) = सोमों से इस प्रकार (पृणता) = प्रीणित करो (न) = जैसे (यवेन) = जौ से (ऊर्दरम्) = ऊखल को भरते हैं। हे अध्वर्युवो ! (वः) = तुम्हारा (तदपः) = यही मुख्य कर्म (अस्तु) = हो [तत् अपः] । जीव का मौलिक कर्त्तव्य सोमरक्षण ही है। यही उसे सब 'दिव्य-अन्तरिक्ष व पार्थिव' धनों को प्राप्त कराता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- सोमरक्षण से मस्तिष्क ज्ञानदीप्त होता है, हृदय श्रद्धा से पूर्ण होता है और शरीर शक्तिसम्पन्न बनता है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे अध्वर्यवो यो दिव्यस्य वस्वो यः पार्थिवस्य क्षम्यस्य मध्ये वो राजाऽस्तु तमिन्द्रं यवेनोर्दरन्न सोमेभिः पृणत तदपः प्राप्नुत ॥११॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अध्वर्यवः) राजसम्बन्धिनः (यः) (दिव्यस्य) दिवि भवस्य (वस्वः) वसोर्धनस्य (यः) (पार्थिवस्य) पृथिव्यां विदितस्य (क्षम्यस्य) क्षमायां साधोः (राजा) (तम्) (ऊर्दरम्) कुसूलम् (न) इव (पृणत) पूरयत। अत्रापि दीर्घः (यवेन) (इन्द्रम्) ऐश्वर्यवन्तम् (सोमेभिः) ओषधिभिः (तम्) (अपः) (वः) युष्मभ्यम् (अस्तु) भवतु ॥११॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। ये विद्वांसो धान्येन कुसूलमिव विद्यार्थिनां बुद्धीर्विद्यासुशिक्षाभ्यां पिपुरति ते राजसेव्याः स्युः ॥११॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - High priests of yajnic action and advancement, citizens of the world, serve Indra who is ruler of the light of heaven, the wealth of earth and the sweets of love and tolerance. Fill his kingdom to overflowing as farmers fill the stores with food and drink. Let the life on earth sparkle with streams of soma and shine with the glow of health and joy. Let that be your karma of divine dedication. Let that be the dynamics of human society.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Loyalty to the Ruler is underlined.

अन्वय:

O learned Statesman ! in the presence of nor Head of the State, you should prove your resourcefulness, wealth, reputation and tolerance. You should ensure that the State warehouses are stocked to capacity and you should be full with SOMA and other herbal plants. You should act on the above lines in your life.

भावार्थभाषाः - As the wise persons keep their warehouses or store-pans full of food grains, the same way they provide knowledge and education to their pupils. The ruler feels happy at it.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जसे माठ धान्याने भरतात तसे विद्वान लोक विद्यार्थ्यांच्या बुद्धीला विद्या व उत्तम शिक्षणाने तृप्त करतात. त्यांचा राजाने स्वीकार करावा. ॥ ११ ॥