वांछित मन्त्र चुनें

विश्वेदनु॑ रोध॒ना अ॑स्य॒ पौंस्यं॑ द॒दुर॑स्मै दधि॒रे कृ॒त्नवे॒ धन॑म्। षळ॑स्तभ्ना वि॒ष्टिरः॒ पञ्च॑ सं॒दृशः॒ परि॑ प॒रो अ॑भवः॒ सास्यु॒क्थ्यः॑॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

viśved anu rodhanā asya pauṁsyaṁ dadur asmai dadhire kṛtnave dhanam | ṣaḻ astabhnā viṣṭiraḥ pañca saṁdṛśaḥ pari paro abhavaḥ sāsy ukthyaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

विश्वा॑। इत्। अनु॑। रो॒ध॒नाः। अ॒स्य॒। पौंस्य॑म्। द॒दुः। अ॒स्मै॒। द॒धि॒रे। कृ॒त्नवे॑। धन॑म्। षट्। अ॒स्त॒भ्नाः॒। वि॒ऽस्तिरः॑। पञ्च॑। स॒म्ऽदृशः॑। परि॑। प॒रः। अ॒भ॒वः॒। सः। अ॒सि॒। उ॒क्थ्यः॑॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:13» मन्त्र:10 | अष्टक:2» अध्याय:6» वर्ग:11» मन्त्र:5 | मण्डल:2» अनुवाक:2» मन्त्र:10


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर प्रकारान्तर से विद्वान् के विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - मनुष्य (अस्मै) इस (कृत्नवे) कर्म करनेवाले मनुष्य के लिये (षट्,विष्टिरः) छः जो विशेषता से अपने-अपने समय को पार होती हैं वे तुयें (पञ्च) और पाँच (संदृशः) अपने-अपने विषय को देखनेवाले पृथिवी, अप्, तेज, वायु, आकाश ये भूत वा पाँच कर्मेन्द्रियाँ (विश्वा) सब (रोधना) रुकावटों को (अनुददुः) अनुकूलता से देते हैं और (धनम्) धन को (इत्) ही (परि, दधिरे) सब ओर से धारण करते हैं (अस्य) इसके (पौंस्यम्) पुरुषार्थ को अनुकूलता से धारण करते अर्थात् जानते हैं वह (परः) उत्कृष्ट धन को (अस्तभ्नाः) रोकता है और (अभवः) प्रसिद्ध होता है (सः) वह (उक्थ्यः) अनेक में प्रशंसनीय (असि) है ॥१०॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य युक्त आहार-विहार करनेवाले जितेन्द्रिय होते हैं, वे सब तुओं में पाँचों इन्द्रियों से सुखों को प्राप्त होते हैं ॥१०॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'परि-पर' प्रभु

पदार्थान्वयभाषाः - १. 'रोधना' शब्द चित्तवृत्ति के निरोध के द्वारा शरीर में शक्ति के संयम के लिए प्रयुक्त होता है। (विश्वा रोधना:) = सब चित्तवृत्तियों के निरोध (अनु) = अनुसार (इत्) = निश्चय से (अस्य) = इस साधक के लिए (पौंस्यं ददुः) = शक्ति को प्राप्त कराते हैं। (अस्मै कृत्नवे) = इस कर्मशील के लिए (धनं दधिरे) = धन को धारण करते हैं। चित्तवृत्ति के निरोध से यह शक्ति को प्राप्त करता है और क्रियाशीलता से धन का अर्जन करनेवाला होता है। २. शक्ति और धन को प्राप्त करके आन्तर व बाह्य चिन्ताओं से मुक्त हुआ हुआ यह पुरुष (विष्टिरः) = विशिष्ट विस्तारवाली- प्रबुद्ध शक्तिवाली (षट्) = मनःषष्ठ पाँच ज्ञानेन्द्रियों को (अस्तभ्नाः) = थामता है– इनको विषयों में जाने से रोकता है। विषयों में जाने से इन्हें रोककर यह साधक (पञ्च संदृश:) = पाँचों ज्ञानेन्द्रियों से उत्तम ज्ञान प्राप्त करनेवाला बनता है । हे प्रभो ! आप इस व्यक्ति के (परिपरः) = सर्वथा पारयिता (अभवः) = होते हैं । इसे संसार समुद्र में डूबने से बचाते हैं। (सः) = वे आप (उक्थ्यः) = स्तुति के योग्य- प्रशंसनीय (असि) = हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- संयम से शक्ति तथा क्रियाशीलता से धन का हम अर्जन करें। इन्द्रियों व मन का विरोध करके भवसागर से पार हों।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनः प्रकारान्तरेण विद्वद्विषयमाह।

अन्वय:

मनुष्या अस्मै कृत्नवे जनाय षड् विष्टिरः पञ्च संदृशः विश्वा रोधना अनु ददुः धनमित्परि दधिरेऽस्य पौंस्यमनुदधिरे स परो धनमस्तभ्ना अभवः स उक्थ्योऽस्यस्ति ॥१०॥

पदार्थान्वयभाषाः - (विश्वा) सर्वाणि (इत्) एव (अनु) आनुकूल्ये (रोधना) रोधनानि (अस्य) जनस्य (पौंस्यम्) पुरुषार्थम् (ददुः) ददति (अस्मै) (दधिरे) दधति (कृत्नवे) कर्त्तुम् (धनम्) (षट्) (अस्तभ्नाः) स्तभ्नाति (विष्टिरः) ये विशेषेण तरन्ति ते तवः (पञ्च) भूतानि (संदृशः) ये सम्यक् पश्यन्ति ते (परि) सर्वतः (परः) प्रकृष्टः (अभवः) प्रसिद्धो भवसि (सः) (असि) (उक्थ्यः) ॥१०॥
भावार्थभाषाः - ये मनुष्या युक्ताहारविहारा जितेन्द्रिया जायन्ते ते सर्वेष्वृतुषु पञ्चभिरिन्द्रियैः सुखानि प्राप्नुवन्ति ॥१०॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - All according to his will and law carry out the acts of his omnipotence for him. They hold the wealth and power of the universe for him, lord of action as he is. Lord of wide extensive power and presence, he commands the six seasons of the year and energises the five senses of perception. He encompasses all, he transcends all. The lord is worthy of homage and adoration in words of faith and piety.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The chapter al out brave people is here added.

अन्वय:

All the six seasons, five organs of action (Karmendriyas) five knowledge organs (Gnanendriyas) which are controlled by the nerves-they all can not hold back a person in accomplishing his assignments, rather they become helpful to him. Wealth falls in their laps and their strong determination and efforts turn the hardships into success. Such a man checks the flow of dishonest or black money and soon earns the reputation and admiration from all.

भावार्थभाषाः - The persons (in army) who lead a regular life and diet and have control over their senses, they achieve happiness throughout the year with their two sets of five organs.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जी माणसे युक्त आहार विहार करून जितेन्द्रिय बनतात ती सर्व ऋतूत पंच इंद्रियांच्या सुखांना प्राप्त करतात. ॥ १० ॥