वांछित मन्त्र चुनें

हरी॒ नु त॑ इन्द्र वा॒जय॑न्ता घृत॒श्चुतं॑ स्वा॒रम॑स्वार्ष्टाम्। वि स॑म॒ना भूमि॑रप्रथि॒ष्टारं॑स्त॒ पर्व॑तश्चित्सरि॒ष्यन्॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

harī nu ta indra vājayantā ghṛtaścutaṁ svāram asvārṣṭām | vi samanā bhūmir aprathiṣṭāraṁsta parvataś cit sariṣyan ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

हरी॒ इति॑। नु। ते॒। इ॒न्द्र॒। वा॒जय॑न्ता। घृ॒त॒ऽश्चुत॑म्। स्वा॒रम्। अ॒स्वा॒र्ष्टा॒म्। वि। स॒म॒ना। भूमिः॑। अ॒प्र॒थि॒ष्ट। अरं॑स्त। पर्व॑तः। चि॒त्। स॒रि॒ष्यन्॥

ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:11» मन्त्र:7 | अष्टक:2» अध्याय:6» वर्ग:4» मन्त्र:2 | मण्डल:2» अनुवाक:1» मन्त्र:7


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (इन्द्र) सूर्य के समान प्रतापी राजन् ! जिन (ते) आपके (घृतश्चुतम्) जल से प्राप्त हुए (स्वारम्) उपताप वा शब्द को (वाजयन्ता) चलते हुए सूर्य के (हरी) हरणशील किरणों के समान विद्या और विनय को जो (अस्वार्ष्टाम्) शब्दायमान करते अर्थात् व्यवहार में लाते उनके साथ (भूमिः) भूमि के समान आप (नु) शीघ्र (वि,अप्रथिष्ट) प्रख्यात हूजिये और (अरंस्त) सुख में रमण कीजिये तथा (सरिष्यन्) गमन करनेवाले होते हुए (पर्वतः) मेघ के (चित्) समान (समना) संग्रामों को जीतो ॥७॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जो राजपुरुष सूर्य के समान प्रजाजनों के उपकार करने वा मेघ के समान आनन्द देने और उत्तम बलवाले हैं, वे ही शत्रुओं को जीत सकते हैं ॥७॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

भूमि-प्रथन' तथा 'पर्वत-रमण' "

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे (इन्द्र) = जितेन्द्रिय पुरुष ! (नु) = अब (ते) = तेरे (हरी) = ज्ञानेन्द्रिय व कर्मेन्द्रियरूप अश्व (घृतश्चुतम्) = ज्ञानदीप्ति को क्षरित करनेवाले [श्च्युत् to sprinkle] = ज्ञानदीप्ति से अन्तःकरण को सिक्त करनेवाले (स्वारम् अस्वाष्टम्) = शब्द को करनेवाले हों। ये इन्द्रियाश्व (वाजयन्ता) = [वाजं कुर्वन्तौ] शक्ति को हमारे में सम्पादित करते हुए सदा प्रकाशवृद्धि के कारणभूत शब्दों को ही उच्चरित करें । २. इन ज्ञान के जनक शब्दों के उच्चारण से (समना) = [सम्+अना] उत्तम प्राणशक्तिवाली यह (भूमि:) = शरीररूप पृथिवी (अप्रथिष्ट) = [प्रथ विस्तारे] विस्तृत होती है। इसकी शक्तियों का विकास होता है। ज्ञान हमें अन्य सब व्यसनों से बचानेवाला होता है। व्यसनों में न फंसने से शक्तिवर्धन होता है। ३. शक्तियों का वर्धन ही क्या ! (पर्वतः चित्) = पर्वत भी (सरिष्यन्) = गतिवाला होता हुआ अरस्त क्रीड़ा सा करता प्रतीत होता है (रमु क्रीडायाम्) ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- इन्द्रियाँ विषयों के मार्ग से न जाकर ज्ञान शब्दों का ही उच्चारण करें। इससे शरीर की शक्तियों का विस्तार होगा।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे इन्द्र यस्य ते तव घृतश्चुतं स्वारं वाजयन्तः सूर्यस्य हरी इव विद्याविनयावस्वार्ष्टांस्ताभ्यां सह भूमिरिव त्वं नु व्यप्रथिष्टारंस्त सरिष्यन् पर्वतश्चिदिव समना विजयस्व ॥७॥

पदार्थान्वयभाषाः - (हरी) हरणशीलौ किरणौ (नु) सद्यः (ते) तव (इन्द्र) सूर्यवद्वर्त्तमान (वाजयन्ता) गमयन्तौ (घृतश्चुतम्) उदकात् प्राप्तम् (स्वारम्) उपतापं शब्दं वा (अस्वार्ष्टाम्) शब्दयन्तः (वि) (समना) समनानि सङ्ग्रामान् (भूमिः) पृथिवीव (अप्रथिष्ट) प्रथताम् (अरंस्त) रमताम् (पर्वतः) मेघः (चित्) इव (सरिष्यन्) गमिष्यन् ॥७॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। ये राजपुरुषाः सूर्यवत्प्रजानामुपकारका मेघवदानन्दप्रदा विशालबलाः सन्ति त एव शत्रून् विजेतुं शक्नुवन्ति ॥७॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, lord of light and power, ruler of the world, the circuitous rays of your glory like two horses of the solar chariot radiating, moving, energising, vitalising, fertilising, giving and receiving, proclaim your grace and majesty replete with the waters of life. Let the earth expand and grow and prosper. Let the battles of life be fought and won in unison. Arise and rejoice flowing like streams from the mountain, showering like clouds of rain, from the heavens.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

More guide lines about Statecraft.

अन्वय:

O ruler ! you are glorious like the sun. You accept those persons who implement your orders in letters and spirit. The sunrays extract water and turn into clouds and thereafter come down in the form of rains and give delight on the earth. We desire you to be widely reputed, enjoy pleasure and capable to win the battles like clouds.

भावार्थभाषाः - Those State authorities who deliver good to subjects like sun and clouds, only they can win over their enemies.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जे राजपुरुष सूर्याप्रमाणे प्रजेवर उपकार करतात, मेघाप्रमाणे आनंद देतात व अत्यंत बलवान असतात तेच शत्रूंना जिंकू शकतात. ॥ ७ ॥