वांछित मन्त्र चुनें

अ॒श्वा॒व॒तीं सो॑माव॒तीमू॒र्जय॑न्ती॒मुदो॑जसम् । आवि॑त्सि॒ सर्वा॒ ओष॑धीर॒स्मा अ॑रि॒ष्टता॑तये ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

aśvāvatīṁ somāvatīm ūrjayantīm udojasam | āvitsi sarvā oṣadhīr asmā ariṣṭatātaye ||

पद पाठ

अ॒श्व॒ऽव॒तीम् । स॒म॒ऽव॒तीम् । ऊ॒र्जय॑न्तीम् । उत्ऽओ॑जसम् । आ । अ॒वि॒त्सि॒ । सर्वाः॑ । ओष॑धीः । अ॒स्मै । अ॒रि॒ष्टऽता॑तये ॥ १०.९७.७

ऋग्वेद » मण्डल:10» सूक्त:97» मन्त्र:7 | अष्टक:8» अध्याय:5» वर्ग:9» मन्त्र:2 | मण्डल:10» अनुवाक:8» मन्त्र:7


0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (अश्वावतीम्) अश्व-घोड़े की शक्तिवाली अश्वगन्धा आदि ओषधी को (सोमावतीम्) सोम्यरसवाली ओषधी को (ऊर्जयन्तीम्) बलकारिणी ओषधी को (उदोजसम्) उत्साहवर्धक ओषधी को तथा (सर्वाः) सारी (ओषधीः) ओषधियों को (अस्मै) इस (अरिष्टतातये) रोगरहित-रोगमुक्त हो जाने के लिए (आवित्सि) मैं वैद्य जानता हूँ या उपयोग करता हूँ ॥७॥
भावार्थभाषाः - कुछ ओषधियाँ मानसिक रोग को दूर करनेवाली, कुछ शरीर में रस रक्त का सञ्चार करनेवाली और कुछ प्राणशक्ति देनेवाली और कुछ वीर्यप्रद वाजीकरण ओषधियाँ होती हैं, उन सबका ज्ञान और उपयोग करना वैद्य को आना चाहिये ॥७॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'अश्वावती-सोमावती - ऊर्जयन्ती - उदोजस्'

पदार्थान्वयभाषाः - [१] गत मन्त्र का वैद्य इस रूप में सोचता है कि मैं उस ओषधि को (आवित्सि) = सर्वथा प्राप्त करता हूँ [विद् लाभे] जो (अश्वावतीम्) = प्रशस्त इन्द्रियाश्वोंवाली है, इन्द्रियों की शक्ति को जो ठीक बनाये रखती हैं। (सोमावतीम्) = जो शरीर में सौम्यशक्ति को पैदा करनेवाली है। आग्नेय शक्ति को पैदा करनेवाले पदार्थ शरीर में कुछ क्षोभ को पैदा करते हैं, उनकी प्रतिक्रिया कभी ठीक नहीं होती। मैं उस ओषधि को प्राप्त करता हूँ जो (ऊर्जयन्तीम्) = बल व प्राणशक्ति का संचार करनेवाली है। तथा (उदोजसम्) = उत्कृष्ट ओजस्विता को प्राप्त कराती है। 'ओजस्' वह तत्त्व है, जो शरीर की शक्तियों के उत्कर्ष का कारण बनता है। [२] (सर्वाः ओषधीः) [आवित्सि ] = मैं उन सब ओषधियों को प्राप्त करता हूँ, जो (अस्मै अरिष्टतातये) = इस रोगी के लिए अहिंसा का विस्तार करनेवाली होती हैं। ये ओषधियाँ इसे नीरोग बनाकर पूर्ण आयुष्य में पहले शरीर से पृथक् नहीं होने देती । 'मा पुरा जातो मृथाः ' = यह पुरुष पूर्ण आयुष्य को भोग करके ही जाता है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- ओषधियाँ 'अश्वावती, सोमावती, ऊर्जयन्ती व उदोजस्' हैं ।
0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (अश्वावतीम्) अश्ववच्छक्तिमतीमश्वगन्धादिकां (सोमावतीम्) सोम्यरसवतीम् (ऊर्जयन्तीम्) बलकारिणीम् (उदोजसाम्) उत्साहवतीम्-तथा (सर्वाः-ओषधीः) सर्वाः खल्वोषधीः (अस्मै-अरिष्टतातये) एतस्मै रोगिणे जनाय अरिष्टकरणाय रोगविमुक्तये (आवित्सि) अहं भिषग्जानामि यद्वोपयुञ्जे ॥७॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - For the recovery and rehabilitation of the sick and for his freedom from ailment in future, I know and can provide all herbal medicines, for example, Ashvavati, the herb for revival and energy, Somavati, for soothing and energising, Urjayanti for strengthening, and Udojas, exceedingly powerful for life saving, and others.