वांछित मन्त्र चुनें

वि॒श्वक॑र्मा॒ विम॑ना॒ आद्विहा॑या धा॒ता वि॑धा॒ता प॑र॒मोत सं॒दृक् । तेषा॑मि॒ष्टानि॒ समि॒षा म॑दन्ति॒ यत्रा॑ सप्तऋ॒षीन्प॒र एक॑मा॒हुः ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

viśvakarmā vimanā ād vihāyā dhātā vidhātā paramota saṁdṛk | teṣām iṣṭāni sam iṣā madanti yatrā saptaṛṣīn para ekam āhuḥ ||

पद पाठ

वि॒श्वऽक॑र्मा । विऽम॑नाः । आत् । विऽहा॑याः । धा॒ता । वि॒ऽधा॒ता । प॒र॒मा । उ॒त । स॒म्ऽदृक् । तेषा॑म् । इ॒ष्टानि॑ । सम् । इ॒षा । म॒द॒न्ति॒ । यत्र॑ । स॒प्त॒ऽऋ॒षीन् । प॒रः । एक॑म् । आ॒हुः ॥ १०.८२.२

ऋग्वेद » मण्डल:10» सूक्त:82» मन्त्र:2 | अष्टक:8» अध्याय:3» वर्ग:17» मन्त्र:2 | मण्डल:10» अनुवाक:6» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (विश्वकर्मा) विश्व का रचनेवाला परमात्मा (विमनाः) विशेष मनन शक्तिवाला (विहायाः) व्यापक (धाता) जगत् का धारक (विधाता) कर्मफलविधायक-कर्मफल को नियत कर देनेवाला (परमा सन्दृक्) परम इन्द्रिय-विषयों का (­­­ तेषाम्-इष्टानि) उन इन्द्रियों के विषयसुखों को (इषा-सम्-मदन्ति) उस की प्रेरणा से मनुष्य सम्यक् सुख का अनुभव करते हैं (यत्र) जिस परमात्मा में (सप्त-ऋषीन्) सात छन्दोंवाले मन्त्र रखे हुए हैं तथा (परः-एकम्-आहुः) पार-मोक्षधाम में वर्तमान है, उस एक अधिष्ठाता परमात्मा को वे मन्त्र कहते हैं ॥२॥
भावार्थभाषाः - परमात्मा विश्व का रचनेवाला उसमें व्यापक सर्वज्ञ है, जीवों के कर्मफलों को देनेवाला इन्द्रियों के विषयों का प्रेरक तथा सुख अनुभव करानेवाला है ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'विश्वकर्मा-विमना - विहायाः'

पदार्थान्वयभाषाः - [१] गत मन्त्र का जितेन्द्रिय पुरुष (विश्वकर्मा) = अपने सब कर्त्तव्यों का पालन करनेवाला होता है, (विमनाः) = यह विशिष्ट मनवाला, अर्थात् उत्कृष्ट चिन्तनवाला होता है, (आद्) = अब, अर्थात् विश्वकर्मा व विमना होता हुआ (विहाया:) = महान् होता है । इसका हृदय विशाल होता है, उदार दिलवाला होता हुआ यह सभी को अपनी में समाविष्ट करता है । (धाता) = यह सबका धारण करनेवाला बनता है, (विधाता) = विशिष्ट रूप से धारण करता है, (उत) = और (परम सन्दृक्) = [look after] सब से अधिक ध्यान करनेवाला होता है। जैसे माता-पिता बच्चे का ध्यान करते हैं, इसी प्रकार यह विश्वकर्मा सभी का ध्यान करने का प्रयत्न करता है । [२] (तेषाम्) = ऊपर वर्णन किये गये लोगों को ही (इष्टानि) = इष्ट लोकों की प्राप्ति होती है। ये (इषा) = उस प्रभु की प्रेरणा से (संमदन्ति) = सम्यक् हर्ष का अनुभव करते हैं। ये (यत्रा) = जहाँ, जिस स्थिति में पहुँचकर (सप्त ऋषीन्) = कानों, नासिका, आँखों व मुख को परे उस पर परमात्मा में ही धारण करते हैं, उस समय ये लोग (एकं आहुः) = उस अद्वितीय प्रभु का ही शंसन करते हैं । चित्तवृत्ति को एकाग्र करके, जितेन्द्रिय बनकर, प्रभु का शंसन करना ही जीवन का परम सौभाग्य है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम कर्त्तव्यों को करनेवाले, चिन्तनशील व उदार बनकर औरों का भी धारण करनेवाले बनें। जब इन्द्रियवृत्तियों का निरोध करके हम उस प्रभु का शंसन करेंगे तभी इष्ट लोकों को प्राप्त कर पायेंगे।
0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (विश्वकर्मा) विश्वरचयिता परमात्मा (विमनाः) विभूतमनाः-अतिशयितमननशक्तिमान् (विहायाः) व्यापकः (धाता) जगतो धारयिता (विधाता) कर्मफलविधायकः (परमा सन्दृक्) परमः सन्दर्शयितेन्द्रियविषयाणाम् “लिङ्व्यत्ययश्छान्दसः” (तेषाम्-इष्टानि) तेषामिन्द्रियाणामिष्टानि विषयसुखानि (इषा-सम्-मदन्ति) तत्प्रेरणया जनाः सम्यगानन्देनानुभवन्ति (यत्र सप्त-ऋषीन्) यस्मिन् सप्तछन्दोयुक्ताः मन्त्राः सन्ति “व्यत्ययेन द्वितीया” (परः-एकम्-आहुः) परः परिपाप्यः पारवर्त्तमानोऽस्ति, तमकेमधिष्ठातारं ते मन्त्राः कथयन्ति ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Vishvakarma is infinitely intelligent, infinitely pervasive, all sustaining, all controlling, supreme, all percipient, and all watchful. By virtue of his immanence and inspiration, living beings enjoy the cherished objects of their love and desire. It is that one Supreme Spirit which all sages celebrate and adore as One and Absolute. It is from him that all seven mantra chants arise and unto him return.