वांछित मन्त्र चुनें

सक्तु॑मिव॒ तित॑उना पु॒नन्तो॒ यत्र॒ धीरा॒ मन॑सा॒ वाच॒मक्र॑त । अत्रा॒ सखा॑यः स॒ख्यानि॑ जानते भ॒द्रैषां॑ ल॒क्ष्मीर्निहि॒ताधि॑ वा॒चि ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

saktum iva titaünā punanto yatra dhīrā manasā vācam akrata | atrā sakhāyaḥ sakhyāni jānate bhadraiṣāṁ lakṣmīr nihitādhi vāci ||

पद पाठ

सक्तु॑म्ऽइव । तित॑ऽउना । पु॒नन्तः॑ । यत्र॑ । धीराः॑ । मन॑सा । वाच॑म् । अक्र॑त । अत्र॑ । सखा॑यः । स॒ख्यानि॑ । जा॒न॒ते॒ । भ॒द्रा । ए॒षा॒म् । ल॒क्ष्मीः । निहि॑ता । अधि॑ । वा॒चि ॥ १०.७१.२

ऋग्वेद » मण्डल:10» सूक्त:71» मन्त्र:2 | अष्टक:8» अध्याय:2» वर्ग:23» मन्त्र:2 | मण्डल:10» अनुवाक:6» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (सक्तुम्-इव) सक्तु को (तितउना पुनन्तः) छालनी से शोधते हुए के समान (धीराः-मनसा) बुद्धिमान् या ध्यानशील मनसे (यत्र वाचम्-अक्रत) जहाँ वाणी को प्रकट करते हैं (अत्र) वहाँ वाग्विषय में (सखायः) वाग्विज्ञान के साथ समान ख्यान-आनुभविक ज्ञान को प्राप्त होते हैं (सख्यानि) यथार्थ ताद्भाव्य को अनुभव करते हैं (एषाम्-अधिवाचि) इन परम ऋषियों की वाणी में (भद्रा लक्ष्मीः-निहिता) कल्याणकारी अन्यों से लक्षणीय ज्ञान-सम्पत्ति निहित होती है ॥२॥
भावार्थभाषाः - परम ऋषि महानुभाव वाग्विषय को भली-भाँति शोधकर अपने अन्दर धारण करते हैं। वाणी के यथार्थ ज्ञान के साथ उनकी तन्मयता हो जाती है। ज्ञानसम्पत्ति की वे रक्षा करते हैं ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

वेदवाणी का विचार

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (इव) = जैसे (सक्तुम्) = सत्तु को (तितउना) = छाननी से (पुनन्तः) = पवित्र करते हैं, उसी प्रकार (यत्र) = जहाँ (धीराः) = ज्ञान में रमण करनेवाले धीर पुरुष (मनसा) = मन से, मन में मनन व चिन्तन के द्वारा, (वाचम्) = इस वेदवाणी को (अक्रत) = प्रकृति प्रत्यय के विचार से प्रकटार्थ करते हैं (अत्रा) = यहाँ (सखायः) = [सह ख्यानं येषां ] मिलकर ज्ञान की चर्चा करनेवाले ये लोग (सख्यानि) = वास्तविक मित्रता को (जानते) = अनुभव करते हैं । इस संसार में वास्तविक मैत्री तो प्रभु के ही साथ है, मैत्री का अनुभव ये ज्ञान की चर्चा करनेवाले ही कर पाते हैं । [२] (एषां वाचि) = इनकी वाणी में (भद्रा लक्ष्मीः) = कल्याणी लक्ष्मी (अधि निहिता) = आधिक्येन निहित होती है । इनकी वाणी पवित्र उस होती है, ये सब के लिये शुभ ही शब्दों को बोलती है, सदा प्रभु के नाम का स्मरण करने से यह लक्ष्मी सम्पन्न बनी रहती है। जब लक्ष्मीवान् वे प्रभु हैं, इनकी वाणी में लक्ष्मी क्यों न हो ! वास्तव में तो इनकी वाणी में ऐसी शक्ति आ जाती है कि ये जो कुछ बोलते हैं वैसा ही हो जाता है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- वेदवाणी की मिलकर चर्चा करने से वाणी में भद्रा लक्ष्मी का निवास होता है।
0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (सक्तुमिव तितउना पुनन्तः) सक्तुं यथा परिपवनेन शोधयन्ति तद्वच्छोधयन्तः (धीरा मनसा यत्र वाचम्-अक्रत) “धीः-प्रज्ञानम्” धीः प्रज्ञानाम [निघ० ३।९] तद्वन्तः, यद्वा धी ध्यानं तद्वन्तो ध्यानावस्थां गतवन्तः परमर्षयः मनसाऽन्तःकरणेन प्रकटीकुर्वन्ति (अत्र) तत्र (वाचि) वाग्विषये (सखायः) समानख्यानाः-वाग्विज्ञानेन सह सख्यमानुभविकं ज्ञानं प्राप्ताः (सख्यानि) यथार्थं ताद्भाव्यं सञ्जानते (एषाम्-अधि वाचि भद्रा लक्ष्मीः-निहिता) एषां परमर्षीणां वाण्यां कल्याणकारी खल्वन्यैर्लक्षणीया वाञ्छनीया ज्ञानसम्पत्तिर्निहिता भवति। अर्थोऽयं निरुक्तानुसारी ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - When the sages of patient and transparent mind, with their thought and imagination, conceive, visualise and articulate the divine word, crystallising it to the state of purity as they sift the grain of truth from the chaff of local variety, then the friends and associates come to know of the idea and the word and the union of word and meaning in communication, and then noble and holy is their knowledge manifested and received from the depth of the sage’s language.