वांछित मन्त्र चुनें

इ॒मं वि॒धन्तो॑ अ॒पां स॒धस्थे॑ प॒शुं न न॒ष्टं प॒दैरनु॑ ग्मन् । गुहा॒ चत॑न्तमु॒शिजो॒ नमो॑भिरि॒च्छन्तो॒ धीरा॒ भृग॑वोऽविन्दन् ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

imaṁ vidhanto apāṁ sadhasthe paśuṁ na naṣṭam padair anu gman | guhā catantam uśijo namobhir icchanto dhīrā bhṛgavo vindan ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इ॒मम् । वि॒धन्तः॑ । अ॒पाम् । स॒धऽस्थे॑ । प॒शुम् । न । न॒ष्टम् । प॒दैः । अनु॑ । ग्म॒न् । गुहा॑ । चत॑न्तम् । उ॒शिजः॑ । नमः॑ऽभिः । इ॒च्छन्तः॑ । धीराः॑ । भृग॑वः । अ॒वि॒न्द॒न् ॥ १०.४६.२

ऋग्वेद » मण्डल:10» सूक्त:46» मन्त्र:2 | अष्टक:8» अध्याय:1» वर्ग:1» मन्त्र:2 | मण्डल:10» अनुवाक:4» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (उशिजः-भृगवः-धीराः) परमात्मा को चाहते हुए तेजस्वी ध्यानी जन (इमं विधन्तः) इस परमात्मा को उपासना में लाते हुए (अपां सधस्थे) प्राणों के सहस्थान हृदय में (इच्छन्तः-नष्टं पशुं न पदैः-अनुग्मन्) नष्ट-खोये हुए पशु को जैसे पदचिह्नों से खोजते हुए पदचिह्नों का अनुसरण करते हैं, उसी भाँति परमात्मा को चाहते हुए प्राप्त करते हैं (गुहा चतन्तम्) हृदयगुहा में प्राप्त को (नमोभिः-अविन्दन्) स्तुतियों-अध्यात्मयज्ञों के द्वारा साक्षात् करते हैं ॥ २॥
भावार्थभाषाः - उपासक जन परमात्मा की खोज स्तुतियों और अध्यात्मयज्ञों के द्वारा करते हैं, पुनः उसे हृदय में साक्षात् प्राप्त कर लेते हैं ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

प्रभु का अन्वेषण

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हृदय में जीवात्मा परमात्मा के साथ एक स्थान पर स्थित होता है एवं यह हृदय (अपाम्) = प्रजाओं का (सधस्थ) = प्रभु के साथ मिलकर बैठने का स्थान है इस (सधस्थे) = प्रभु के साथ मिलकर बैठने के स्थान में (इमम्) = इस प्रभु को (विधन्तः) = पूजते हुए 'वत्सप्री' लोग (पदैः) = वेद के शब्दों से, ज्ञान की वाणियों से अथवा 'वैश्वानर, तैजस व प्राज्ञ' [सबके हितकारी, तेजस्वी व बुद्धिमान् ] बनने रूप तीन कदमों से अनुग्मन् प्रभु को अनुक्रमेण प्राप्त करते हैं । उसी प्रकार प्राप्त करते हैं (न) = जैसे कि (नष्टं पशुम्) = नष्ट हुए हुए पशु को (पदैः) = चरणचिह्नों से (अनुग्मन्) = पीछा करते हुए प्राप्त करते हैं । [२] (गुहा चतन्त) = [ चत् = to go ] बुद्धि रूप गुहा में गये हुए उस प्रभु को (उशिज:) = प्रभु प्राप्ति की प्रबल कामनावाले मेधावी लोग, (नमोभिः) = नमस्कारों द्वारा व नम्रता के द्वारा (इच्छन्तः) = चाहते हुए (धीराः) = ज्ञान में रमण करनेवाले (भृगवः) = तप की अग्नि में अपने को परिपक्व बनानेवाले व्यक्ति (अविन्दन्) = प्राप्त करते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्रभु का पूजन हृदय में होता है। यह पूजन 'उशिक्, नम्र, धीर व भृगु' बननेवाले ही करते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (उशिजः-भृगवः-धीराः) परमात्मानं कामयमानाः “उशिग्वष्टेः कान्तिकर्मणः” [निरु० ६।१०] तेजस्विनः, “भृगुर्भृज्यमानो न देहे” [निरु० ३।१७] “ध्यानिनः-ध्यानवन्तः”  [ऋ० १।६२।१२ दयानन्दः] (इमं विधन्तः) एतं परमात्मानं परिचरन्तः-उपासमानाः “विधन्तः परिचरन्तः” [ऋ० २।४।२ दयानन्दः] (अपां सधस्थे) प्राणानां सहस्थाने हृदये (इच्छन्तः पशुं न नष्टं पदैः-अनुग्मन्) अपहृतं पलायितं गुप्तं पशुं यथा तत्पदचिह्नैः पदचिह्नानि-अनुगच्छन्ति अन्विष्यन्ति तद्वत् परमात्मानमिच्छन्तस्तमन्वेषयन्ति प्राप्नुवन्ति (गुहा चतन्तम्) हृद्गुहायां व्याप्तं वर्तमानम् “चतन्तम् गच्छन्तं व्याप्तम्” [ऋ० १।६५।१ दयानन्दः] (नमोभिः-अविन्दन्) स्तुतिभिः-अध्यात्मयज्ञैर्वा “सप्तनामा सप्तैनमृषयः स्तुवन्ति” [निरु० ४।२७] “यज्ञो वै नमः” [श० २।४।२।२४] लभन्ते प्राप्नुवन्ति साक्षात्कुर्वन्ति ॥२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Just as people search for a lost animal by following the foot prints of the animal in the forest, similarly seekers and aspirants of this Agni, omnipresent in the dynamics of existence, try to search for it by the overt as well as covert marks of its presence in the wide world of nature, and the deeply dedicated brilliant sages, loving and patient in their persistent search with yajnic homage, self-dedication and surrender, find it vibrating in the cave of the heart and soul.