वांछित मन्त्र चुनें

यस्य॑ ते॒ विश्वा॒ भुव॑नानि के॒तुना॒ प्र चेर॑ते॒ नि च॑ वि॒शन्ते॑ अ॒क्तुभि॑: । अ॒ना॒गा॒स्त्वेन॑ हरिकेश सू॒र्याह्ना॑ह्ना नो॒ वस्य॑सावस्य॒सोदि॑हि ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yasya te viśvā bhuvanāni ketunā pra cerate ni ca viśante aktubhiḥ | anāgāstvena harikeśa sūryāhnāhnā no vasyasā-vasyasod ihi ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यस्य॑ । ते॒ । विश्वा॑ । भुव॑नानि । के॒तुना॑ । प्र । च॒ । ईर॑ते । नि । च॒ । वि॒शन्ते॑ । अ॒क्तुऽभिः॑ । अ॒ना॒गाः॒ऽत्वेन॑ । ह॒रि॒ऽके॒श॒ । सू॒र्य॒ । अह्ना॑ऽअह्ना । नः॒ । वस्य॑साऽवस्यसा । उत् । इ॒हि॒ ॥ १०.३७.९

ऋग्वेद » मण्डल:10» सूक्त:37» मन्त्र:9 | अष्टक:7» अध्याय:8» वर्ग:13» मन्त्र:3 | मण्डल:10» अनुवाक:3» मन्त्र:9


0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (सूर्य) हे जगत्प्रकाशक परमात्मन् ! या सूर्य (यस्य ते) जिस तेरे (केतुना) प्रज्ञान-ज्ञानप्रेरक या प्रकाशप्रेरक स्वरूप से (विश्वा भुवनानि) समस्त भूत-प्राणी (प्र-ईरते च)  गति करते हैं-व्यवहार करते हैं (अक्तुभिः-निविशन्ते च) तथा रात्रियों में सोते-विश्राम करते हैं (हरिकेश) हे अज्ञानहरणशील, ज्ञानरश्मिवाले परमात्मा ! या अन्धकार-हरणशील तेज रश्मिवाले सूर्य ! (अनागास्त्वेन) अपापभाव से या सर्वत्रगतिप्रवर्तन से (अह्ना-अह्ना) प्रत्येक दिन (नः) हमारे प्रति (वस्यसा-वस्यसा) अत्यन्त श्रेयस्साधक धर्म से (उत् इहि) साक्षात् हो या उदय को प्राप्त हो ॥९॥
भावार्थभाषाः - परमात्मा के द्वारा दिये ज्ञान से मनुष्य अपना व्यवहार करते हैं पुनः रात्रि में विश्राम पाते हैं। उसके द्वारा दिये ज्ञान से निष्पाप होकर उसका साक्षात् करते हैं एवं सूर्य के प्रकाश से सारे प्राणी दिन का व्यवहार करके रात्रि में विश्राम करते हैं ॥९॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अनागास्व व वसुमत्तरता

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (हरिकेश) = [हरयः केशाः यस्य] दुःखों के हरनेवाली किरणोंवाले (सूर्य) = सवितः ! (यस्यते) = जिस तेरे (केतुना) = प्रकाश से (विश्वा भुवनानि) = सब प्राणी (प्र ईरते) = प्रकर्षेण गति करते हैं (च) = और (अक्तुभिः) = तेरे प्रकाश की किरणों से ही (निविशन्ते) = अपने-अपने धर्म में दृढ़ता से लगते हैं [to be dwoted to], वह तू (अह्ना अह्ना) = दिनप्रतिदिन (अनागास्त्वेन) = निरपराधता से तथा (वस्यसा वस्यया) = अधिकाधिक वसुमत्ता से (नः) = हमारे लिये (उदिहि) = उदित हो । [२] सूर्य की किरणें अपने अन्दर प्राणशक्ति को लेकर उदित होती हैं 'प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्य: ' । इस प्राणशक्ति के संचार से ये सूर्य किरणें हमारे सब रोगरूप दुःखों का हरण करती हैं, सो सूर्य 'हरिकेश' कहलाता है। [३] सूर्य के प्रकाश में ही कुछ हिंस्र प्राणियों को छोड़कर सब प्राणी गतिशील होते हैं और धर्मात्मा लोग अपने-अपने धर्म कार्य में प्रवृत्त होते हैं [ईरते, निविशन्ते] अग्निहोत्रादि सब यज्ञ सूर्योदय पर ही प्रारम्भ होते हैं । [४] सूर्य हमें नीरोग ही नहीं बनाता, प्रकाश को विस्तृत करके यह हमारी अपराध प्रवणता को भी कम करता है । रात्री में राक्षसों को प्रबल होने का यही भाव है कि अन्धकार में अपराध भी अधिक होते हैं एवं सूर्य 'अनागास्व [= निरपराधता] का कारण बनता है। इसके अतिरिक्त दिन में विविध कार्यों को करते हुए हम धनार्जन भी करनेवाले बनते हैं एवं यह सूर्य हमें 'वसुमत्तर' बनाता है [वसु-धन] ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- सूर्य हमें निरपराध जीवनवाला व वसुमत्तर बनाये ।
0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (सूर्य) हे जगत्प्रकाशक परमात्मन् ! सूर्य ! वा (यस्य ते) यस्य तव (केतुना) प्रज्ञापनेन ज्ञानप्रेरकेण वा (विश्वा भुवनानि) सर्वाणि भूतानि प्राणवन्ति वस्तूनि (प्र ईरते च) गतिं कुर्वन्ति व्यवहरन्ति (अक्तुभिः निविशन्ते च) तथा रात्रिभिः सह शेरते विश्राम्यन्ति (हरिकेश) हे हरणशील ज्ञानरश्मिमन् परमात्मन् ! अन्धकारहरणशील तेजोरश्मिमन् सूर्य ! (अनागास्त्वेन) अपापत्वेन, अनगतिकत्वेन सर्वत्रातिप्रवर्तनेन (अह्ना-अह्ना) सर्वदिनैः (नः) अस्मान् प्रति (वस्यसा-वस्यसा) अत्यन्तश्रेयस्साधकेन धर्मेण (उदिहि) साक्षाद् भव, उदयं गच्छ वा ॥९॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O Sun, self-refulgent divinity, by whose light and sustaining power all regions of the universe, stars and planets move on with their tasks in their own orbits and then recede into their state of rest as into the night, O lord of radiant light and fire of life, by your inviolable purity of law and natural piety, shine, and emerge more and more bright and excellent for our experience, guidance and sustenance day by day for us.