वांछित मन्त्र चुनें

ध्रु॒वं ते॒ राजा॒ वरु॑णो ध्रु॒वं दे॒वो बृह॒स्पति॑: । ध्रु॒वं त॒ इन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ रा॒ष्ट्रं धा॑रयतां ध्रु॒वम् ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

dhruvaṁ te rājā varuṇo dhruvaṁ devo bṛhaspatiḥ | dhruvaṁ ta indraś cāgniś ca rāṣṭraṁ dhārayatāṁ dhruvam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ध्रु॒वम् । ते॒ । राजा॑ । वरु॑णः । ध्रु॒वम् । दे॒वः । बृह॒स्पतिः॑ । ध्रु॒वम् । ते॒ । इन्द्रः॑ । च॒ । अ॒ग्निः । च॒ । रा॒ष्ट्रम् । धा॒र॒य॒ता॒म् । ध्रु॒वम् ॥ १०.१७३.५

ऋग्वेद » मण्डल:10» सूक्त:173» मन्त्र:5 | अष्टक:8» अध्याय:8» वर्ग:31» मन्त्र:5 | मण्डल:10» अनुवाक:12» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (ते) हे राजन् ! तेरा राष्ट्र (वरुणः) गुण से प्रकाशित पुरोहित (ध्रुवं धारयताम्) राष्ट्र को ध्रुव धारण करता है (बृहस्पतिः-देवः-ध्रुवम्) ब्रह्मा तेरे राष्ट्र को ध्रुव धारण करता है (ते राष्ट्रम्) तेरे राष्ट्र को (इन्द्रः-च ध्रुवम्) सेनाध्यक्ष ध्रुव धारण करे (अग्निः-च ध्रुवम्) सभाध्यक्ष या विद्वान् तेरे राष्ट्र को ध्रुव धारण करता है, हे राजन् ! तू अकेला नहीं है, ये सब तेरे सहायक हैं ॥५॥
भावार्थभाषाः - राजा के साथ पुरोहित, ब्रह्मा, सेनाध्यक्ष और  सभाध्यक्ष राजसूययज्ञ में यज्ञ को पूर्ण करते हैं और सदा राजा का साथ देनेवाले होते हैं ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

राजा-कर्त्तव्य

पदार्थान्वयभाषाः - [१] पुरोहित उपस्थित प्रजा को सम्बोधित करता हुआ कहता है कि (ते राष्ट्रम्) = आपके इस राष्ट्र को राजा चारों वर्णों को अपने-अपने कार्यों में व्यवस्थापित करनेवाला यह राजा (वरुणः) = पाप का निवारण करनेवाला होता हुआ (ध्रुवं धारयताम्) = ध्रुवता से धारण करे। [२] यह (राजा देव:) = ज्ञान प्रसार से राष्ट्र को दीप्त करनेवाला होता हुआ तथा (बृहस्पतिः) = स्वयं ऊँचे से ऊँचे ज्ञान का पति बनता हुआ (ध्रुवम्) = ध्रुवता से धारण करे। [३] (ते) = आपके इस राष्ट्र को (इन्द्रः च अग्निः च) = शत्रुओं का विद्रावण करनेवाला तथा राष्ट्र के अन्दर भी बुराइयों को भस्म करनेवाला यह राजा (ध्रुवम्) = ध्रुवता से राष्ट्र का धारण करे।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - राजा का कर्त्तव्य है कि- [क] सब वर्णों को स्वधर्म में स्थापित करे, [ख] पाप का निवारण करे, [ग] शिक्षा का प्रसार करे, [घ] शत्रुओं से राष्ट्र का रक्षण करे, [ङ] बुराइयों को भस्म करने के लिये यत्नशील हो । राष्ट्र धारण के लिये ये सब बातें आवश्यक हैं।
0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (ते) हे राजन् ! तव राष्ट्रम् (वरुणः-राजा ध्रुवं धारयताम्) गुणेन प्रकाशमानः-पुरोहितो ध्रुवं धारयति (बृहस्पतिः-देवः ध्रुवम्) ब्रह्मा देवः-ध्रुवं धारयति (ते राष्ट्रम्) तव राष्ट्रम् (इन्द्रः-च ध्रुवम्) सेनाध्यक्षो ध्रुवं धारयति (अग्निः-च ध्रुवम्) सभाध्यक्षो विद्वांश्च ध्रुवं धारयति, त्वं न खल्वेकाकी हि एते तव सहायकाः सन्ति ॥५॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - For you, the brilliant ruling Varuna, head of law and justice, firmly maintains the state of law and order. Brilliant and generous Brhaspati, chief advisor, with supreme vision and knowledge of the nation’s genius, firmly maintains the character and culture of the nation.$For you, the commander of the nation’s forces, Indra, firmly maintains the peace and protection of the state. For you does Agni, enlightened leader of education and research, maintain the system of education and employment. May all these chiefs help you maintain the Rashtra firm, dynamic, steady and inviolable.