वांछित मन्त्र चुनें

त्वम॑ग्न ईळि॒तो जा॑तवे॒दोऽवा॑ड्ढ॒व्यानि॑ सुर॒भीणि॑ कृ॒त्वी । प्रादा॑: पि॒तृभ्य॑: स्व॒धया॒ ते अ॑क्षन्न॒द्धि त्वं दे॑व॒ प्रय॑ता ह॒वींषि॑ ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tvam agna īḻito jātavedo vāḍ ḍhavyāni surabhīṇi kṛtvī | prādāḥ pitṛbhyaḥ svadhayā te akṣann addhi tvaṁ deva prayatā havīṁṣi ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

त्वम् । अ॒ग्ने॒ । ई॒ळि॒तः । जा॒त॒ऽवे॒दः॒ । अवा॑ट् । ह॒व्यानि॑ । सु॒र॒भीणि॑ । कृ॒त्वी । प्र । अ॒दाः॒ । पि॒तृऽभ्यः॑ । स्व॒धया॑ । ते । अ॒क्ष॒न् । अ॒द्धि । त्वम् । दे॒व॒ । प्रऽय॑ता । ह॒वींषि॑ ॥ १०.१५.१२

ऋग्वेद » मण्डल:10» सूक्त:15» मन्त्र:12 | अष्टक:7» अध्याय:6» वर्ग:19» मन्त्र:2 | मण्डल:10» अनुवाक:1» मन्त्र:12


0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (जातवेदः-अग्ने त्वम्-ईडितः-हव्यानि सुरभीणि कृत्वी-अवाट्) सब उत्पन्न पदार्थों में विद्यमान अग्ने ! तू यज्ञ में प्रेरित प्रज्वलित होकर हव्य वस्तुओं को सुगन्धवाली बना कर वहन करती है (देव प्रयता हवींषि-त्वम्-अधि पितृभ्यः प्रादाः स्वधया ते-अक्षन्) हे अग्निदेव ! दी हुई उन हव्य वस्तुओं को खा, अर्थात् सूक्ष्म बना और पुनः सूर्यरश्मियों के सुपुर्द कर, वे भी अपनी धारणशक्ति से सूक्ष्म करके सर्वत्र फैला दें ॥१२॥
भावार्थभाषाः - अग्नि में हव्य वस्तु अति सुगन्ध को प्राप्त होती है और पुनः अग्नि में सूक्ष्म होकर किरणों के आधार पर और भी सूक्ष्म बन कर फैल जाती है ॥१२॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'अग्नि' की दिनचर्या

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (अग्ने) = प्रगतिशील जीव ! (त्वम्) = तू (ईडितः) [ईडा संजाता अस्य इति, ईडा+इतच् ] = उपासना वाला बनता है प्रात:काल उठकर सबसे प्रथम तू प्रभु का उपासन करता है। वस्तुत: हमें जीवन के प्रत्येक दिन को प्रभु के उपासन से ही प्रारम्भ करना चाहिये तथा दिन की समाप्ति व रात्रि का प्रारम्भ भी प्रभु उपासन से ही होना चाहिए। [२] उपासन के बाद तू नैत्यिक स्वाध्याय के द्वारा (जातवेदः) = [जातः वेदो यस्य] विकसित ज्ञानवाला बनता है । उपासना की तरह स्वाध्याय में भी हमें किसी प्रकार से भी प्रमाद नहीं करना चाहिए। [३] स्वाध्याय के बाद तू (सुरभीणिः) = सुगन्धित हव्यानि हव्य पदार्थों को (कृत्वी) = सम्यक् बनाकर के (अवाट्) = अग्नि के लिये प्राप्त कराता है । अर्थात् शुद्ध सुगन्धित गोघृत व उत्तम सामग्री से तू नैत्यिक अग्निहोत्र को करता है । [४] अब अग्निहोत्र कर चुकने पर तू (पितृभ्यः प्रादा:) = अपने वृद्ध माता-पिता के लिये भोजन को देता है । और (ते) = वे पितर (स्वधया) = आत्म-धारण के हेतु से अर्थात् शरीर के धारण के लिये आवश्यक मात्रा में (अक्षन्) = उस भोजन को खाते हैं। [५] इस प्रकार पितृयज्ञ को करके हे (देव) = दिव्य गुणों से सम्पन्न अग्ने ! (त्वम्) = तू भी (प्रयता) = पवित्र हवींषि देवयज्ञ व पितृयज्ञ से अवशिष्ट हव्य पदार्थों को (अद्धि) = सेवन करनेवाला बन। यह यज्ञशेष तेरे लिये अमृत हो, अमृत का सेवन करता हुआ तू सचमुच 'देव' बन ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - एक आर्यपुरुष की दिनचर्या का क्रम 'उपासना, स्वाध्याय, अग्निहोत्र, पितृयज्ञ व स्वयं भी यज्ञशेष का सेवन' है। इस क्रम का अनुष्ठान करता हुआ वह देव बनता है।
0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (जातवेदः-अग्ने त्वम्-ईडितः हव्यानि सुरभीणि कृत्वी-अवाट् ) हे जातेषु विद्यमानाग्ने ! यज्ञाग्ने ! त्वं यज्ञे-अध्येषितः प्रेरितः सन् हव्यानि वस्तूनि सुगन्धीनि कृत्वी-कृत्वाऽवाड्-ऊढवान् ( देव प्रयता हवींषि त्वम्-अद्धि पितृभ्यः प्रादाः स्वधया ते अक्षन्) हे अग्निदेव ! दत्तानि हव्यानि वस्तूनि त्वमद्धि-भक्षय सूक्ष्मी-कुरु, सूर्यरश्मिभ्यः प्रादाः-देहि ते च रश्मयः स्वधया स्वधारणशक्त्याऽक्षन् भक्षयन्तु सूक्ष्मीकृत्य प्रसारयन्त्विति यावत् ॥१२॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O divine fire present in everything born, lighted, raised and developed to flaming power, you catalyse refine and energise the holy materials to tremendous power and fragrance. O brilliant divinity, consume the materials offered, feed them to the sun rays, and may they too further refine, energise and spread them all around in space for creative purposes of nature for life on earth.