वि॒राण्मि॒त्रावरु॑णयोरभि॒श्रीरिन्द्र॑स्य त्रि॒ष्टुबि॒ह भा॒गो अह्न॑: । विश्वा॑न्दे॒वाञ्जग॒त्या वि॑वेश॒ तेन॑ चाकॢप्र॒ ऋष॑यो मनु॒ष्या॑: ॥
अंग्रेज़ी लिप्यंतरण
मन्त्र उच्चारण
virāṇ mitrāvaruṇayor abhiśrīr indrasya triṣṭub iha bhāgo ahnaḥ | viśvān devāñ jagaty ā viveśa tena cākḷpra ṛṣayo manuṣyāḥ ||
पद पाठ
वि॒राट् । मि॒त्रावरु॑णयोः । अ॒भि॒ऽश्रीः । इन्द्र॑स्य । त्रि॒ऽस्तुप् । इ॒ह । भा॒गः । अह्नः॑ । विश्वा॑न् । दे॒वान् । जग॒ती । आ । वि॒वे॒श॒ । तेन॑ । चा॒कॢ॒प्रे॒ । ऋष॑यः । म॒नु॒ष्याः॑ ॥ १०.१३०.५
ऋग्वेद » मण्डल:10» सूक्त:130» मन्त्र:5
| अष्टक:8» अध्याय:7» वर्ग:18» मन्त्र:5
| मण्डल:10» अनुवाक:11» मन्त्र:5
0 बार पढ़ा गया
ब्रह्ममुनि
पदार्थान्वयभाषाः - (मित्रावरुणयोः-विराट्) मित्र वरुण देवता का विराट् छन्द है (इन्द्रस्य-अभिश्रीः) इन्द्र का अभिश्री छन्द है (अह्नः-इह भागः-त्रिष्टुप्) दिन का यहाँ भाग त्रिष्टुप् छन्द है (विश्वान् देवान् जगती-आ विवेश) विश्वे देव नामक देवताओं को जगती छन्द आविष्ट होता है (तेन च) और उससे (ऋषयः-मनुष्याः-चाक्लृप्रे) मन्त्रद्रष्टा, साधारण मनुष्य समर्थ होते हैं ॥५॥
भावार्थभाषाः - उपर्युक्त देवताओं के साथ दिये हुए छन्द सङ्गत होते हैं ॥५॥
0 बार पढ़ा गया
हरिशरण सिद्धान्तालंकार
ऋषियों का छन्दोबल
पदार्थान्वयभाषाः - (मित्रावरुणयोः विराट् अभि-श्रीः) = मित्र और वरुण इन दोनों को विराट् आश्रित हुई । (इन्द्रस्य त्रिष्टुप्) = इन्द्र की त्रिष्टुप् और (इह अह्नः भागः) = यह दिन का अंश (विश्वान् देवान्) = विश्व के सब देवों को जगती आविवेश जगती प्राप्त हुई । (तेन) = उनसे (ऋषयः) = तत्त्वदर्शी ज्ञानी पुरुष और (मनुष्याः) = मननशील जन (चाक्लृषे) = सामर्थ्यवान् हुए।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - मित्र, वरुण, इन्द्र विश्वे देवों को विराट्, त्रिष्टुप् जगती प्राप्त हुई। उनसे ऋषि समर्थ हुए।
0 बार पढ़ा गया
ब्रह्ममुनि
पदार्थान्वयभाषाः - (मित्रावरुणयोः-विराट्) मित्रावरुणयोः-विराट् छन्दः (इन्द्रस्य-अभिश्रीः) इन्द्रस्य-अभिश्रीश्छन्दः (अह्नः-इह भागः-त्रिष्टुप्) दिनस्यात्रभागस्त्रिष्टुप् छन्दः (विश्वान् देवान् जगती-आ विवेश) विश्वान् देवान् जगतीछन्दः खल्वाविशति (तेन च-ऋषयः-मनुष्याः-चाक्लृप्रे) तेन च ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः साधारणमनुष्याश्च समर्था भवन्ति ॥५॥
0 बार पढ़ा गया
डॉ. तुलसी राम
पदार्थान्वयभाषाः - Virat is associated with Mitra and Varuna together, trishtup is associated with Indra as share of the mid-day session, jagati joins with the Vishvedevas and by that the sages and ordinary people are joined and receive their strength of being. (The Chhandas, metres, of the Vedas, thus, are part of the process of creation.)
