वांछित मन्त्र चुनें

पञ्च॑ प॒दानि॑ रु॒पो अन्व॑रोहं॒ चतु॑ष्पदी॒मन्वे॑मि व्र॒तेन॑ । अ॒क्षरे॑ण॒ प्रति॑ मिम ए॒तामृ॒तस्य॒ नाभा॒वधि॒ सं पु॑नामि ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

pañca padāni rupo anv arohaṁ catuṣpadīm anv emi vratena | akṣareṇa prati mima etām ṛtasya nābhāv adhi sam punāmi ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

पञ्च॑ । प॒दानि॑ । रु॒पः । अनु॑ । अ॒रो॒ह॒म् । चतुः॑ऽपदीम् । अनु॑ । ए॒मि॒ । व्र॒तेन॑ । अ॒क्षरे॑ण । प्रति॑ । मि॒मे॒ । ए॒ताम् । ऋ॒तस्य॑ । नाभौ॑ । अधि॑ । सम् । पु॒ना॒मि॒ ॥ १०.१३.३

ऋग्वेद » मण्डल:10» सूक्त:13» मन्त्र:3 | अष्टक:7» अध्याय:6» वर्ग:13» मन्त्र:3 | मण्डल:10» अनुवाक:1» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (रूपः-पञ्च पदानि-अनु-अरोहम्) शरीर में विमोह को प्राप्त हुआ मैं गृहस्थाश्रम से निवृत्त-विरक्त हुआ अपने को वानप्रस्थ अनुभव करता हूँ, अत एव शरीर के पाँच कोशों को मैं लाँघ चुका हूँ- लाँघता हूँ (व्रतेन चतुष्पदीम्-अन्वेमि) योगाभ्यासरूप सद्व्रत के द्वारा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीय अवस्थाओं में तुरीय अवस्था को अनुभव करता हूँ, तब (एताम्-अक्षरेण प्रतिमिमे) इस अवस्था को ‘ओ३म्’ इस अक्षर अर्थात् अविनाशी ब्रह्म के साथ संयोग-सादृश्य को प्राप्त होता हूँ, इस प्रकार (ऋतस्य नाभौ-अधि सम् पुनामि) अध्यात्मयज्ञ के मध्य में अपने स्वात्मा को सम्यक् निर्मल करता हूँ ॥३॥
भावार्थभाषाः - मानव को गृहस्थ आश्रम पूरा करने के पश्चात् वैराग्यवान्-वानप्रस्थ होकर पाँच कोशों का अनुभव करना चाहिए तथा जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्ति और तुरीय अवस्थाओं में भी चलते हुए योगाभ्यास के द्वारा ‘ओ३म्’ अविनाशी ब्रह्म के साथ अपनी सङ्गतिरूप अध्यात्मयज्ञ के अन्दर अपने को पवित्र करना चाहिए ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

पञ्च पदारोहण व चतुष्पद्यनुगमन

पदार्थान्वयभाषाः - [१] गत मन्त्र के अनुसार प्रभु के ऐश्वर्य में अपने को (रुपः) = आरोपित करनेवाला मैं (पञ्च पदानि) = पाँचों गन्तव्य यज्ञों का (अन्वरोहम्) = आरोहण करता हूँ । अर्थात् गृहस्थ के लिये करने योग्य पाँचों यज्ञों को मैं नित्य प्रति करनेवाला बनता हूँ। मैं इस बात को नहीं भूलता कि 'अपंचयज्ञो मलिम्लुच: '-पाँचों यज्ञों को न करनेवाला गृहस्थ चोर ही है । [२] मैं (चतुष्पदीम्) = 'ऋग्, यजु, साम, अथर्व' रूप चार कदमों वाली इस वेदवाणी को (व्रतेन) = ब्रह्मचर्य व्रत के द्वारा (अन्वेमि) = क्रमशः प्राप्त करने का प्रयत्न करता हूँ। बिना व्रत के तो ज्ञान प्राप्ति का सम्भव ही नहीं है। मैं व्रत को अपनाता हूँ, और व्रत के द्वारा इस चतुष्पदी वेदवाणी का ग्रहण करता हूँ । [३] (एताम्) = इस वेदवाणी को अक्षरेण उस अविनाशी प्रभु के द्वारा (प्रतिमिमे) = अपने अन्दर पूर्णरूप से निर्माण करता हूँ। वस्तुतः वेदार्थ का पूर्ण ज्ञान तो प्रभु ध्यान से ही होता है। प्रभु का ध्यान हमें मन्त्रार्थद्रष्टा ऋषि बनाता है। [४] ऋतस्य नाभौ ऋत के, यज्ञ के अथवा नियमितता - [regularity] के बन्धन में [णह बन्धने] (अधिसंपुनामि) = मैं अपने को खूब ही पवित्र करता हूँ । यज्ञशीलता से तथा सब क्रियाओं को ठीक समय व ठीक स्थान पर करने से मैं अपने जीवन को पवित्र करता हूँ ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम पाँचों यज्ञों को करें। स्वाध्याय का व्रत लेकर वेदज्ञान को प्राप्त करें। प्रभु- ध्यान से इस वेदवाणी का साक्षात्कार करें। यज्ञों व नियम परायणता से जीवन को पवित्र करें।
0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (रूपः पञ्च पदानि-अनु-अरोहम्) शरीरे विमोहं प्राप्तोऽहं जीवः “रूप विमोहने” [दिवादि०] इदानीं गार्हस्थ्यान्निवृत्तौ विरक्तो वनस्थोऽनुभवामि यत् शरीरस्य पञ्चकोशात्मकानि रूपाणि खल्वनुक्रान्तवान् (व्रतेन चतुष्पदीम्-अन्वेमि) सद्व्रतेन योगाभ्यासेन जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ततुरीयावस्थासु तुरीयावस्थामप्यनुभवामि, तदा (एताम्-अक्षरेण-प्रतिमिमे) एतामवस्थां “ओ३म्’ इत्याख्येन-अविनाशिना ब्रह्मणा सह सायुज्यं सादृश्यं नयामि, एवम् (ऋतस्य नाभौ अधि सम् पुनामि) अध्यात्मयज्ञस्य मध्ये स्वात्मानं सम्यग् निर्मलीकरोमि ॥३॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - By the discipline of body mind and soul, I would cover the five stages of earthly existence from the annamaya kosha through pranamaya, manomaya, vijnanamaya kosha to the anandamaya state of divine joy. I would cover the four stages of brahmacharya, grhastha, vanaprastha and sanyasa to total freedom. By meditation on Aum I would cover the physical, psychic and spiritual stages to the fourth stage of turiya, the state of transcendent happiness. Thus would I reach and abide in the centre of the divine order of existence in the state of absolute purity of the spirit.