वांछित मन्त्र चुनें

ता अ॑स्य॒ ज्येष्ठ॑मिन्द्रि॒यं स॑चन्ते॒ ता ई॒मा क्षे॑ति स्व॒धया॒ मद॑न्तीः । ता ईं॒ विशो॒ न राजा॑नं वृणा॒ना बी॑भ॒त्सुवो॒ अप॑ वृ॒त्राद॑तिष्ठन् ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tā asya jyeṣṭham indriyaṁ sacante tā īm ā kṣeti svadhayā madantīḥ | tā īṁ viśo na rājānaṁ vṛṇānā bībhatsuvo apa vṛtrād atiṣṭhan ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ताः । अ॒स्य॒ । ज्येष्ठ॑म् । इ॒न्द्रि॒यम् । स॒च॒न्ते॒ । ताः । ई॒म् । आ । क्षे॒ति॒ । स्व॒धया॑ । मद॑न्तीः । ताः । ई॒म् । विशः॑ । न । राजा॑नम् । वृ॒णा॒नाः । बी॒भ॒त्सुवः॑ । अप॑ । वृ॒त्रात् । अ॒ति॒ष्ठ॒न् ॥ १०.१२४.८

ऋग्वेद » मण्डल:10» सूक्त:124» मन्त्र:8 | अष्टक:8» अध्याय:7» वर्ग:10» मन्त्र:3 | मण्डल:10» अनुवाक:10» मन्त्र:8


0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (ताः) वे कामवृत्तियाँ (अस्य) इस आत्मा की (ज्येष्ठम्-इन्द्रियं सचन्ते) ज्येष्ठ इन्द्रिय-मन को समवेत करती सङ्गत होती हैं (ताः-ईम् स्वधया मदन्तीः) वे ही रस से आत्मा को आनन्द देती हुई (आ क्षेति) प्राप्त होती हैं (ताः-विशः-न राजानं वृणानाः) प्रजाएँ जैसे राजा को वरण करती हुई आश्रय लेती हैं (वृत्रात्) आवरक देह से (बीभत्सुवः) भय करती हुई (अप-अतिष्ठन्) पृथक् हो जाती हैं ॥८॥
भावार्थभाषाः - कामवृत्तियाँ कुछ आत्मा का आश्रय लेती आत्मा से अनुभूत होती हैं, कुछ मन के साथ संगत होती हैं, कुछ आत्मा को आनन्द देतीं, कुछ देह के भय से पृथक्-पृथक् रहती हैं ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

वृत्र से दूर [अप वृत्रादतिष्ठन्]

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (ताः) = गत मन्त्र में वर्णित वे (आपः) = रेतः कण (अस्य) = इस पुरुष के (ज्येष्ठं इन्द्रम्) = उत्कृष्ट शक्ति को (सचन्ते) = समवेत करते हैं । अर्थात् इस पुरुष को ये रेतःकण उत्कृष्ट शक्ति प्राप्त कराते हैं। (ताः) = उन (स्वधया) = आत्मधारण शक्ति से (मदन्ती:) = आनन्दित करते हुए रेतः कणों को (ईम्) = निश्चय से (आक्षेति) = सब प्रकार से अपने अन्दर निवास कराता है [क्षि-निवासे] । इन्हें अपने अन्दर सुरक्षित करता हुआ यह उत्तम निवास व गतिवाला बनता है । [२] (न) = जैसे (विशः) = प्रजाएँ (राजानं वृणाना:) = राजा का वरण करती हैं, उसी प्रकार (ईम्) = निश्चय से (ताः वृणानाः) = उन रेतः कणों का वरण करनेवाले (बीभत्सुवः) = इन्हें अपने में बाँधने की कामनावाले (वृत्रात्) = ज्ञान की आवरणभूत कामवासना से (अप अतिष्ठन्) = दूर ही रहते हैं । प्रजाएँ अपने रक्षण के लिए जैसे राजा का वरण करती हैं, उसी प्रकार हमें अपने रक्षण के लिए इन रेतःकणों का वरण करना चाहिए। इन्हें अपने अन्दर सुरक्षित रखने का प्रयत्न करना चाहिए। इसके लिए वासना से दूर रहना ही एकमात्र उपाय है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- सुरक्षित रेतः कण शक्ति को प्राप्त कराते हैं। इनके रक्षण के लिए वासना से ऊपर उठना आवश्यक है ।
0 बार पढ़ा गया

ब्रह्ममुनि

पदार्थान्वयभाषाः - (ताः) ताः कामवृत्तयः (अस्य) अस्यात्मनः (ज्येष्ठम्-इन्द्रियं सचन्ते) ज्येष्ठमिन्द्रियं मनः समवयन्ति (ताः-ईम् स्वधया मदन्तीः-आ क्षेति) ताः खलु रसेन-आनन्दरसेन “स्वधा वै रसः-स्वधायै त्वा रसाय त्वेत्येवैतदाह” [श० ५।१।३।७] आत्मानं हर्षयन्तीः प्रतिगच्छन्ति प्राप्नुवन्ति “क्षि निवासगत्योः” [तुदादि०] ‘विकरणव्यत्ययेन लुक् छान्दसः’ (ताः-विशः-न राजानं वृणानाः) ताः प्रजाः यथा राजानं वरयन्त्यः-आश्रयन्ति (वृत्रात्-बीभत्सुवः-अप-अतिष्ठन्) आवरकाद् देहाद् भयं कुर्वाणास्तस्मात् पृथग्भूताः तिष्ठन्ति ॥८॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Those streams of living waters share and bear the highest power and beneficence of this lord Varuna, and the lord rules and abides in these streams which sparkle and flow, enjoying the fragrance of oblations offered in yajna. They, also, like people choosing and abiding by the ruler, free from fear and keeping off from darkness and evil, flow free from fear and obstruction.