वांछित मन्त्र चुनें
823 बार पढ़ा गया

अप॑ न॒: शोशु॑चद॒घमग्ने॑ शुशु॒ग्ध्या र॒यिम्। अप॑ न॒: शोशु॑चद॒घम् ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

apa naḥ śośucad agham agne śuśugdhy ā rayim | apa naḥ śośucad agham ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अप॑। नः॒। शोशु॑चत्। अ॒घम्। अग्ने॑। शु॒शु॒ग्धि। आ। र॒यिम्। अप॑। नः॒। शोशु॑चत्। अ॒घम् ॥ १.९७.१

823 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:97» मन्त्र:1 | अष्टक:1» अध्याय:7» वर्ग:5» मन्त्र:1 | मण्डल:1» अनुवाक:15» मन्त्र:1


स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब आठ ऋचावाले सत्तानवें सूक्त का प्रारम्भ है। उसके प्रथम मन्त्र में सभाध्यक्ष कैसा हो, यह उपदेश किया है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अग्ने) सभापते ! आप (नः) हम लोगों के (अघम्) रोग और आलस्यरूपी पाप का (अप, शोशुचत्) बार-बार निवारण कीजिये (रयिम्) धन को (आ) अच्छे प्रकार (शुशुग्धि) शुद्ध और प्रकाशित कराइये तथा (नः) हम लोगों के (अघम्) मन, वचन और शरीर से उत्पन्न हुए पाप की (अप, शोशुचत्) शुद्धि के अर्थ दण्ड दीजिये ॥ १ ॥
भावार्थभाषाः - सभाध्यक्ष को चाहिये कि सब मनुष्यों के लिये जो-जो उनका अहितकारक कर्म और प्रमाद है, उसको मेट के निरालस्यपन से धन की प्राप्ति करावे ॥ १ ॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

पवित्र धन

पदार्थान्वयभाषाः - १. इस सूक्त के ८ मन्त्रों में ९ बार “अप नः शोशुचदघम्” - यह वाक्य प्रयुक्त हुआ है । वाणी व रसना को एक मानकर नौ इन्द्रियों होती हैं । हमारी इन नौ की नौ इन्द्रियों से पाप न हो । अब तक जो पाप इनमें रहता था , वह अब इनसे दूर होकर , शोक - सन्तप्त होकर नष्ट हो जाए । (नः) = हमसे होनेवाला (अघम्) = पाप (अप) = दूर होकर (शोशुचत्) = ठहरने का स्थान न रहने से शोक - सन्तत होकर नष्ट हो जाए ।  २. इसके लिए हे (अग्ने) = अग्रणी प्रभो ! आप (रयिम्) = हमारे धनों को (आशुशुग्धि) = सब प्रकार से शुद्ध कर दीजिए । हमारा धन सुपथ से कमाया जाकर प्रकाशमय ही हो । वस्तुतः शुद्ध मार्ग से ही धन कमाना है - इस वृत्ति के आते ही पाप समाप्त हो जाते हैं । अन्याय से धन कमाने की वृत्ति के मूल में लोभ है और यह लोभ ही सब पापों का कारण है ।  ३. हे प्रभो ! आप हमारे इस लोभ को दूर करके धन को पवित्र कर दीजिए ताकि (नः) = हमारा यह सब (अघम्) = पाप (अप) = हमसे दूर होकर (शोशुचत्) = शोक - सन्तप्त होकर नष्ट हो जाए ।   
भावार्थभाषाः - भावार्थ - हम पवित्र साधनों से ही धन कमाएँ ताकि पाप नष्ट हो जाएँ ।   

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथायं सभाध्यक्षः कीदृश इत्युपदिश्यते ।

अन्वय:

हे अग्ने भवान् नोऽस्माकमघमपशोशुचत्पुनः पुनर्दूरीकुर्य्यात्। रयिमाशुशुग्धि। नोऽस्माकमघमपशोशुचत् ॥ १ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अप) दूरीकरणे (नः) अस्माकम् (शोशुचत्) शोशुच्यात् (अघम्) रोगालस्यं पापम् (अग्ने) सभापते (शुशुग्धि) शोधय प्रकाशय। अत्र विकरणव्यत्ययेन श्लुः। (आ) समन्तात् (रयिम्) धनम् (अप) दूरीकरणे (नः) अस्माकम् (शोशुचत्) दूरीकुर्यात् (अघम्) मनोवाक्छरीरजन्यं पापम् ॥ १ ॥
भावार्थभाषाः - सभाध्यक्षेण सर्वमनुष्येभ्यो यद्यदहितकरं कर्म प्रमादोऽस्ति तं दूरीकृत्यानालस्येन श्रीः प्रापयितव्या ॥ १ ॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni, lord of light, power and purity, pray shine on us, bum off our sins and purify us. Shine, purify and sanctify our wealth of body, mind and soul. O lord, burn off our sins and let us shine in purity.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How should Agni (President of the Assembly) be is taught in the first Mantra.

अन्वय:

O Agni-our leader-President of the Assembly ! Remove our sin, disease and laziness. Purify our riches of all kinds. Remove or cast aside all sin done with mind, speech and body.

पदार्थान्वयभाषाः - (अघम्) (१) रोगालस्यं पापम् = Sin, disease and laziness. (अघम्) मनोवाक् शरीरजन्यं पापम् = Sin done with mind, speech and body. (शुशुग्धि) शोधय प्रकाशय = Purify and manifest.
भावार्थभाषाः - It is the duty of the President of the Assembly to remove all acts that are harmful for men and having removed sloth, to enable them to attain prosperity by exertion or industriousness.
टिप्पणी: शुशुग्धि is from शुचिरतीभावे विकरणव्यत्ययेन श्लुः । शोचति ज्वलतिकर्मा (निघ० १.१६ ) | It is very wrong on the part of Wilson to translate अपनः शोशुचदघम् as may our sin be repented of.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात सभाध्यक्ष, अग्नी व ईश्वर यांच्या गुणांचे वर्णन असून, या सूक्ताच्या अर्थाची मागच्या सूक्ताच्या अर्थाबरोबर संगती जाणली पाहिजे.

भावार्थभाषाः - सभाध्यक्षाने सर्व माणसांचे अहितकर कर्म व प्रमाद दूर करून आळस सोडून त्यांना धनाची प्राप्ती करवावी. ॥ १ ॥