वांछित मन्त्र चुनें

यो अ॒ग्नीषोमा॑ ह॒विषा॑ सप॒र्याद्दे॑व॒द्रीचा॒ मन॑सा॒ यो घृ॒तेन॑। तस्य॑ व्र॒तं र॑क्षतं पा॒तमंह॑सो वि॒शे जना॑य॒ महि॒ शर्म॑ यच्छतम् ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yo agnīṣomā haviṣā saparyād devadrīcā manasā yo ghṛtena | tasya vrataṁ rakṣatam pātam aṁhaso viśe janāya mahi śarma yacchatam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यः। अ॒ग्नीषोमा॑। ह॒विषा॑। स॒प॒र्यात्। दे॒व॒द्रीचा॑। मन॑सा। यः। घृ॒तेन॑। तस्य॑। व्र॒तम्। र॒क्ष॒त॒म्। पा॒तम्। अंह॑सः। वि॒शे। जना॑य। महि॑। शर्म॑। य॒च्छ॒त॒म् ॥ १.९३.८

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:93» मन्त्र:8 | अष्टक:1» अध्याय:6» वर्ग:29» मन्त्र:2 | मण्डल:1» अनुवाक:14» मन्त्र:8


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

ऐसे उत्तमता से काम में लाये हुए ये दोनों क्या करते हैं, यह विषय अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - (यः) जो विद्वान् मनुष्य (देवद्रीचा) उत्तम विद्वानों का सत्कार करते हुए (मनसा) मन से वा (घृतेन) घी और जल तथा (हविषा) अच्छे संस्कार किये हुए हवि से (अग्निषोमा) वायु और अग्नि को (सपर्यात्) सेवे और (यः) जो क्रिया करनेवाला मनुष्य इनके गुणों को जाने (तस्य) उन दोनों के (व्रतम्) सत्यभाषण आदि शील की ये दोनों (रक्षतम्) रक्षा करते (अंहसः) क्षुधा और ज्वर आदि रोग से (पातम्) नष्ट होने से बचाते (विशे) प्रजा और (जनाय) सेवक जन के लिये (महि) अत्यन्त प्रशंसा करने योग्य (शर्म्म) सुख वा घर को (यच्छतम्) देते हैं ॥ ८ ॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य अग्निहोत्र आदि काम से वायु और वर्षा की शुद्धि द्वारा सब वस्तुओं को पवित्र करता है, वह सब प्राणियों को सुख देता है ॥ ८ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

महनीय सुख की प्राप्ति

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे (अग्नीषोमा) = प्राणापानो ! (यः) = जो भी व्यक्ति (हविषा) = हविरूप भोजन के द्वारा - यज्ञशेष के सेवन के द्वारा (सपर्यति) = आपका पूजन करता है और जो (देवद्रीचा) = [देवं अञ्चति] प्रभु - प्रवण - प्रभु की ओर जानेवाले (मनसा) = मन से आपका पूजन करता है, (यः) = जो (घृतेन) = मलों के क्षरण व ज्ञान की दीप्ति से आपका पूजन करता है (तस्य) = उसके (व्रतं रक्षतम्) = व्रत का आप रक्षण करते हैं । प्राणापान की साधना का सर्वप्रथम परिणाम यह है कि [क] भोजन भी यज्ञ का रूप धारण कर लेता है, [ख] अगला परिणाम चित्तवृत्ति का प्रभु = प्रवण होना है, [ग] तीसरा परिणाम मलों का क्षय और [घ] चौथा परिणाम ज्ञानदीप्ति है । इन परिणामों के होने पर लगता है कि इस व्यक्ति ने प्राणसाधना की है । २. ये प्राणापान अपने उपासक को (अंहसः) = पाप से (पातम्) = बचाते हैं । यह साधक पापवृत्तिवाला नहीं रहता । वस्तुतः बहिर्मुख न रहकर यह अन्तर्मुखवाला बनता है और प्रभु में प्रवेशवाला होता है, तब इसकी सब शक्तियों का खूब विकास होता है । इस (विशे) = प्रभु में प्रवेश करनेवाले (जनाय) = शक्तियों के प्रादुर्भाववाले व्यक्ति के लिए (महि शर्म) = महनीय व महान् सुख को (यच्छतम्) = आप देते हो ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ = प्राणापान की साधना साधक को पाप से बचाकर महनीय सुख प्राप्त कराती है ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

एवमेतौ संप्रयुक्तौ किं कुरुत इत्युपदिश्यते ।

अन्वय:

यो देवद्रीचा मनसा घृतेन हविषाऽग्नीषोमा सपर्याद्यश्चैतद्गुणान् विजानीयात् तस्य द्वयस्य व्रतमिमौ रक्षतमंहसः पातं विशे जनाय महि शर्म यच्छतम् ॥ ८ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यः) विद्वान् मनुष्यः (अग्नीषोमा) वाय्वग्नी (हविषा) सुसंस्कृतेन हविषा शोधितौ (सपर्यात्) सेवेत (देवद्रीचा) देवान्विदुषोऽञ्चता सत्कारिणा। विष्वग्देवयोश्च टेरद्र्यञ्चतौ वप्रत्यये। अ० ६। ३। ९२। अनेन देवशब्दस्य टेरद्रिरादेशः। (मनसा) स्वान्तेन (यः) क्रियाकारी मानवः (घृतेन) आज्येनोदकेन वा (तस्य) (व्रतम्) सत्यभाषणादिशीलम् (रक्षतम्) रक्षतः (पातम्) पालयतः (अंहसः) क्षुज्ज्वरादिरोगात् (विशे) प्रजायै (जनाय) सेवकाय जीवाय (महि) महत्तमं पूजनीयम् (शर्म) सुखं गृहं वा (यच्छतम्) दत्तः ॥ ८ ॥
भावार्थभाषाः - यो मनुष्योऽग्निहोत्रादिकर्मणा वायुवृष्टिजलशुद्धिद्वारा पदार्थान् पवित्रयति स प्राणिनः सुखयति ॥ ८ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Whoever is dedicated to Agni and Soma, fire and wind, and with an honest mind offers homage to them with ghrta and other holy materials, Agni and Soma protect and support his vows of piety for life, save him from sin, and give the citizens, people high and low all, great and noble peace, comfort and joy.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What do these Agni and Soma (fire and air) do when used "properly is taught in the 8th Mantra.

अन्वय:

Fire and air protect the non-violent sacrifice and save an active person from hunger and fever etc. who serves: or utilises them properly by putting Ghee (clarified butter) and purified oblations with a mind devoted to the enlightened truthful persons and who knows well their properties. They help in saving his vows of truthfulness etc.(by keeping him healthy).They grant extreme happiness to the people and their attendants.

पदार्थान्वयभाषाः - (अंहसः) क्षुज्ज्वरादिरोगात् = From hunger and diseases like fever etc. (देवद्रीचा) देवान् विदुषः अञ्चतासत्कारिणा = Honouring the enlightened persons.
भावार्थभाषाः - The man who purifies all objects by purifying air and rainy water through the performance of the Agni hotra etc. makes all beings happy.
टिप्पणी: अञ्चु गतिपूजनयोः अत्र पूजासत्कारार्थ: The word अहं is used here not for sin but hunger ard disease. It is derived from अमेहु क् च (उणा.४.२१४) । अम-गतौ अमन्ति प्राप्नुवन्ति दुःख येन तत् = That which causes suffering, so it may be used for hunger and diseases.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जो माणूस अग्निहोत्र इत्यादी कार्य करून वायू व वृष्टीच्या शुद्धीद्वारे सर्व वस्तूंना पवित्र करतो तो सर्व प्राण्यांना सुख देतो. ॥ ८ ॥