वांछित मन्त्र चुनें

विश्वा॑नि दे॒वी भुव॑नाभि॒चक्ष्या॑ प्रती॒ची चक्षु॑रुर्वि॒या वि भा॑ति। विश्वं॑ जी॒वं च॒रसे॑ बो॒धय॑न्ती॒ विश्व॑स्य॒ वाच॑मविदन्मना॒योः ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

viśvāni devī bhuvanābhicakṣyā pratīcī cakṣur urviyā vi bhāti | viśvaṁ jīvaṁ carase bodhayantī viśvasya vācam avidan manāyoḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

विश्वा॑नि। दे॒वी। भुव॑ना। अ॒भि॒ऽचक्ष्य॑। प्र॒ती॒ची। चक्षुः॑। उ॒र्वि॒या। वि। भा॒ति॒। विश्व॑म्। जी॒वम्। च॒रसे॑। बो॒धय॑न्ती। विश्व॑स्य। वाच॑म्। अ॒वि॒द॒त्। म॒ना॒योः ॥ १.९२.९

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:92» मन्त्र:9 | अष्टक:1» अध्याय:6» वर्ग:25» मन्त्र:4 | मण्डल:1» अनुवाक:14» मन्त्र:9


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर वह कैसी है, यह विषय अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे स्त्रि ! जैसे (प्रतीची) सूर्य की चाल से परे को ही जाती और (चरसे) व्यवहार करने वा सुख और दुःख भोगने के लिये (विश्वम्) सब (जीवम्) जीवों को (बोधयन्ती) चिताती हुई (देवी) प्रकाश को प्राप्त (उषाः) प्रातःसमय की वेला (मनायोः) मान के समान आचरण करनेवाले (विश्वस्य) जीवमात्र की (वाचम्) वाणी को (अविदत्) प्राप्त होती (चक्षुः) और आँखों के समान सब वस्तु के दिखाई पड़ने का निदान (विश्वानि) समस्त (भुवना) लोकों को (अभिचक्ष्य) सब प्रकार से प्रकाशित करती हुई (उर्विया) पृथिवी के साथ (बिभाति) अच्छे प्रकार प्रकाशित होती है, वैसी तू भी हो ॥ ९ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे उत्तम स्त्री सब प्रकार से अपने पति को आनन्दित करती है, वैसे प्रातःकाल की वेला समस्त जगत् को आनन्द देती है ॥ ९ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

उषा द्वारा जागरण

पदार्थान्वयभाषाः - १. (देवी) = प्रकाशमयी - हृदयों में दिव्य गुणों को जन्म देनेवाली उषा (विश्वानि भुवना) = सब लोकों को (अभिचक्ष्या) = प्रकाशित करके (प्रतीची) = [प्रति अञ्च] प्रत्येक व्यक्ति की ओर जानेवाली (चक्षुः) = प्रकाशक आँख के समान (उर्विया विभाति) = खूब ही दीप्त होती है अथवा [उर्विया = उर्व्या - द०] इस पृथिवी के साथ सुशोभित होती है । इस प्रथिवी को अपनी शोभा से शोभायुक्त करती है । २. यह उषा (विश्वं जीवम्) = सब प्राणियों को (चरसे) = इधर - उधर विचरण के लिए (बोधयन्ती) = बोधयुक्त करती हुई है, सबको अपने - अपने कार्य में लगने के लिए जागरित कर देती है । ३. यह उषा (विश्वस्य) = सब (मनायोः) = विचारशील पुरुषों के (वाचम्) = स्तुतिवचनों को (अविदत्) = प्राप्त करती है । सब विचारशील पुरुष प्रातः उठकर प्रभु के उपासन व स्तवन में प्रवृत्त होते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ = उषा का प्रकाश सबके लिए मार्ग दर्शन करता है । उषा सबको कार्यों में व्याप्त होने के लिए जगाती है और विचारशील पुरुष उषाः काल में प्रभुस्तवन में प्रवृत्त होते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनः सा कीदृशीत्युपदिश्यते ।

अन्वय:

हे स्त्रि यथा प्रतीची चरसे विश्वं जीवं बोधयन्ती देव्युषा मनायोर्विश्वस्य वाचमविदत् विन्दति चक्षुरिव विश्वानि भुवनाभिचक्ष्योर्विया सह बिभाति तथा त्वं भव ॥ ९ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (विश्वानि) सर्वाणि (देवी) देदीप्यमाना (भुवना) लोकान् (अभिचक्ष्य) अभितः सर्वतः प्रकाश्य। अत्रान्येषामापि दृश्यत इति दीर्घः। (प्रतीची) प्रतीचीनं गच्छन्ती (चक्षुः) नेत्रवद्दर्शनहेतुः (उर्विया) उर्व्या पृथिव्या सह। अत्रोर्वी शब्दाट्टास्थाने डियाजादेशः। (वि) विविधार्थे (भाति) प्रकाशयते (विश्वम्) सर्वम् (जीवम्) जीवसमूहम् (चरसे) व्यवहर्तुं भोजयितुं वा (बोधयन्ती) चेतयन्ती (विश्वस्य) सर्वस्य प्राणिजातस्य (वाचम्) वाणीम् (अविदत्) (मनायोः) यो मान इवाचरति तस्य। अत्र मानशब्दस्य ह्रस्वत्वं पृषोदरादित्वात् ॥ ९ ॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथा सती स्त्री सर्वथा स्वपतिमानन्दयति तथैवोषाः समग्रं जगदानन्दयति ॥ ९ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Dawn, brilliant daughter of light and heaven, eye of the eye, watching all the regions of the world, shines and moves to the west in relation to the earth, awakening all the forms of life to daily activities, speaking as if and inspiring the language of the people of thought and imagination.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How is Usha is told further in the 9th Mantra.

अन्वय:

O wife ! you should be like the bright Usha (dawn) who having lighted up the whole world, spreads, expanding with her radiance, towards the west arousing all living creatures to their labours; she obtains the speech of all endowed with thought. (As they begin to utter at her rise).

पदार्थान्वयभाषाः - (देवी) देदीप्यमाना = Bright. (उर्विया) उर्जा पृथिव्या सह । अत्रोवींशब्दात् टास्थाने डियाजादेशः । (भाति) प्रकाशयते = Illuminates. उर्वीति पृथिवीनाम (निघ० १.१ )
भावार्थभाषाः - As a chaste woman always pleases her husband, in the same manner, Usha (dawn) delights the whole world.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जशी उत्तम स्त्री सर्व प्रकारे आपल्या पतीला आनंदित करते तशी प्रातःकाळची वेळ संपूर्ण जगाला आनंद देते. ॥ ९ ॥