वांछित मन्त्र चुनें

प्रत्य॒र्ची रुश॑दस्या अदर्शि॒ वि ति॑ष्ठते॒ बाध॑ते कृ॒ष्णमभ्व॑म्। स्वरुं॒ न पेशो॑ वि॒दथे॑ष्व॒ञ्जञ्चि॒त्रं दि॒वो दु॑हि॒ता भा॒नुम॑श्रेत् ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

praty arcī ruśad asyā adarśi vi tiṣṭhate bādhate kṛṣṇam abhvam | svaruṁ na peśo vidatheṣv añjañ citraṁ divo duhitā bhānum aśret ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

प्रति॑। अ॒र्चिः। रुश॑त्। अ॒स्याः॒। अ॒द॒र्शि॒। वि। ति॒ष्ठ॒ते॒। बाध॑ते। कृ॒ष्णम्। अभ्व॑म्। स्वरु॑म्। न। पेशः॑। वि॒दथे॑षु। अ॒ञ्जन्। चि॒त्रम्। दि॒वः। दु॒हि॒ता। भा॒नुम्। अ॒श्रे॒त् ॥ १.९२.५

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:92» मन्त्र:5 | अष्टक:1» अध्याय:6» वर्ग:24» मन्त्र:5 | मण्डल:1» अनुवाक:14» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर वह कैसी है, इस विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - जिस (अस्याः) इस प्रातःसमय अन्धकार के विनाशरूप उषा की (रुशत्) अन्धकार का नाश करनेवाली (अर्चिः) दीप्ति (अभ्वम्) बड़े (कृष्णम्) काले वर्णरूप अन्धकार को (बाधते) अलग करती है जो (दिवः) प्रकाशरूप सूर्य की (दुहिता) पुत्री के तुल्य (स्वरुम्) तपनेवाले सूर्य के (न) समान (चित्रम्) अद्भुत (भानुम्) कान्ति (पेशः) रूप को (अश्रेत्) आश्रय करती है वा जैसे ऋत्विज् लोग (विदथेषु) यज्ञ की क्रियाओं में (अञ्जन्) प्राप्त होते हैं वैसे (वितिष्ठते) विविध प्रकार से स्थिर होती है, वह प्रातःसमय की वेला हम लोगों को (प्रत्यदर्शि) प्रतीत होती है ॥ ५ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमा और वाचकलुप्तोपमालङ्कार हैं। जो सूर्य्य की उजेली आप ही उजाला करती ही सबको प्रकाशित कर सीधी-उलटी दिखलाती है, वह प्रातःकाल की वेला सूर्य्य की पुत्री के समान है, ऐसा मानना चाहिये ॥ ५ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

"दिवः दुहिता" उषा

पदार्थान्वयभाषाः - १. (अस्याः) = इस उषः काल का (रुशत्) = दीप्तिमान (अर्चिः) = तेजः (प्रत्यदर्शी) = प्रत्येक व्यक्ति द्वारा पूर्व दिशा में देखा जाता है । यह तेज (वितिष्ठते) = सब दिशाओं में विशेषरूप से स्थित होता है और सब दिशाओं में व्याप्त होकर यह तेज (अभ्वम्) = अतिशयेन विपुल - अत्यन्त विस्तृत (कृष्णम्) = अन्धकार को (बाधते) = दूर करता है । २. (विदथेषु) = यज्ञों में (न) = जैसे अध्वर्यु लोग (स्वरुम्) = स्तम्भविशेष को - स्तम्भ के एक अंशविशेष को (अञ्जन्) = घृत से संश्लिष्ट करते हैं, उसी प्रकार (दिवः दुहिता) = यह द्युलोक की पुत्री अथवा प्रकाश का पूरण करनेवाली उषा (पेशः) = अपने दीप्त रूप को आकाश में [अनक्ति] व्यक्त करती है और तदनन्तर (चित्रं भानुम्) = इस अद्भुत ज्योतिवाले सूर्य का (अश्रेत्) = सेवन करती है, सूर्य में ही मिल जाती है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ = उषा अपने दीप्तिमान तेज से अन्धकार को नष्ट करती है । अपने प्रकाश से आकाश को शोभित करती है ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनः सा कीदृशीत्युपदिश्यते ।

अन्वय:

यस्या अस्या उषसो रुशदर्चिरभ्वं कृष्णं तमो बाधते। या दिवो दुहिता स्वरुं न चित्रं भानुं पेशोऽश्रेत्। यथर्त्विजो विदथेषु क्रिया अञ्जँस्तथा वितिष्ठते सोषा अस्माभिः प्रत्यदर्शि ॥ ५ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (प्रति) प्रतियोगे (अर्चिः) दीप्तिः (रुशत्) तमो हिंसत् (अस्याः) उषसः (अदर्शि) दृश्यते (वि) तिष्ठते (बाधते) (कृष्णम्) अन्धकारम्। कृष्णं कृष्यतेर्निकृष्टो वर्णः। निरु० २। २०। (अभ्वम्) महत्तरम् (स्वरुम्) तापकमादित्यम् (न) इव (पेशः) रूपम् (विदथेषु) यज्ञेषु (अञ्जन्) अञ्जन्ति गच्छन्ति (चित्रम्) अद्भुतम् (दिवः) सूर्यस्य (दुहिता) दुहिता दूरे हिता पुत्री वा (भानुम्) कान्तिम् (अश्रेत्) श्रयति। अत्र लडर्थे लङ् बहुलं छन्दसीति शपो लुक् च ॥ ५ ॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमावाचकलुप्तोपमालङ्कारौ। या सूर्य्यदीप्तिः स्वयं प्रकाशमाना सर्वान् प्रति दृश्यते सोषाः सूर्य्यदुहितेवास्तीति सर्वैर्मनुष्यैरवगन्तव्यम् ॥ ५ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - The brilliant light of the dawn arises in the east, radiates and expands, it stalls and dispels the deep dark of the night. And just as an artist decorates a yajnic post in great congregations so, adorning the wondrous sun as an ornament of light, this daughter of heaven reveals the glory of the sun.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How is Ushas is taught further in the fifth Mantra.

अन्वय:

Her (dawn's) brilliant light is first seen towards the east, it spreads and disperses the thick darkness. She is like like the daughter of the sun and puts on the brilliant form. She stands before us and is seen as the priests performing many sacrificial acts.

पदार्थान्वयभाषाः - (स्वरुम्) तापकमादित्यम् = The sun that gives heat. (अभ्वम्) महत्तरम् = Great, thick (विदधेषु) यज्ञेषु = In the Yajnas or non-violent sacrifices.
भावार्थभाषाः - There is Upamalankara or simile in the Mantra. The light of the sun that illuminates all, being resplendent and is visible is the Ushas (Dawn) and she is like the daughter of the sun.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमा व वाचकलुप्तोपमालंकार आहेत. जो सूर्याचा प्रकाश (उषा) स्वतः प्रकाश करीत सर्वांना प्रकाशित करून सरळ व तिरपा पडतो. ती प्रातःकाळची वेळ सूर्याच्या कन्येप्रमाणे आहे, असे मानले पाहिजे. ॥ ५ ॥