वांछित मन्त्र चुनें

त्वे अ॑ग्ने सुम॒तिं भिक्ष॑माणा दि॒वि श्रवो॑ दधिरे य॒ज्ञिया॑सः। नक्ता॑ च च॒क्रुरु॒षसा॒ विरू॑पे कृ॒ष्णं च॒ वर्ण॑मरु॒णं च॒ सं धुः॑ ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tve agne sumatim bhikṣamāṇā divi śravo dadhire yajñiyāsaḥ | naktā ca cakrur uṣasā virūpe kṛṣṇaṁ ca varṇam aruṇaṁ ca saṁ dhuḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

त्वे। अ॒ग्ने॒। सु॒ऽम॒तिम्। भिक्ष॑माणाः। दि॒वि। श्रवः॑। द॒धि॒रे॒। य॒ज्ञियाः॑। नक्ता॑। च॒। च॒क्रुः। उ॒षसा। विरू॑पे॒ इति॒ विऽरू॑पे। कृ॒ष्णम्। च॒। वर्ण॑म्। अ॒रु॒णम्। च॒। सम्। धु॒रिति॑ धुः ॥

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:73» मन्त्र:7 | अष्टक:1» अध्याय:5» वर्ग:20» मन्त्र:2 | मण्डल:1» अनुवाक:12» मन्त्र:7


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

वे मनुष्य कैसे हों, इस विषय का उपदेश अगले मन्त्र में किया है ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अग्ने) पढ़ानेहारे विद्वान् ! जो (दिवि) प्रकाशस्वरूप (त्वे) आपके समीप स्थित हुए (भिक्षमाणाः) विद्याओं ही की भिक्षा करनेवाले (यज्ञियासः) अध्ययनरूप कर्मचतुर विद्वान् लोग (सुमतिम्) उत्तमबुद्धि को (दधिरे) धारण करते तथा (श्रवः) श्रवण वा अन्न को (संधुः) धारण करते हैं (नक्ता) रात्री (च) और (उषसा) दिन के साथ (कृष्णम्) श्याम (अरुणम्) लाल (वर्णम्) वर्ण को (च) तथा इनसे भिन्न वर्णों से युक्त पदार्थों को धारण करते हैं (च) और (विरूपे) विरुद्ध रूपों का विज्ञान (चक्रुः) करते हैं, वे सुखी होते हैं ॥ ७ ॥
भावार्थभाषाः - परमेश्वर की सृष्टि के विज्ञान के विना कोई मनुष्य पूर्ण विद्वान् होने को समर्थ नहीं होता। जैसे रात्री-दिवस भिन्न-भिन्न रूपवाले हैं, वैसे ही अनुकूल और विरुद्ध धर्मादि के विज्ञान से सब पदार्थों को जान के उपयोग में लेवें ॥ ७ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

कृष्ण व अरुण वर्ण का सन्धान

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे (अग्ने) = परमात्मन् ! (सुमतिं भिक्षमाणाः) = कल्याणी मति की भिक्षा करते हुए (त्वे) = तुझमें निवास करते हैं । ज्ञानप्राप्ति के इच्छुकों को लिए यह आवश्यक है कि वे प्रभु का उपासन करनेवाले हों । ये प्रभु के उपासक आचार्य व शिष्य (यज्ञियासः) = परस्पर संगतिकरणवाले होते हैं । इनमें विद्यार्थी आचार्यों का देवतुल्य पूजन करते हैं और आचार्य विद्यार्थी को ज्ञान व दान देते हैं [यज संगतिकरण - देवपूजा - दान] । इस प्रकार यज्ञीय बनकर ये (दिवि) = मस्तिष्करूप द्युलोक में (श्रवः) = ज्ञान को (दधिरे) = धारण करते हैं । २. ये आचार्य व विद्यार्थी (नक्ता उषसा च) = [उषः कालोपलक्षितमहः - सा०] दिन और रात को (विरूपे) = विशिष्ट रूपवाला (चक्रः) = करते हैं । जो दिन और रात ज्ञान - प्राप्ति में बीतते हैं, वे उत्कृष्ट रूपवाले तो होते ही हैं । आचार्य व विद्यार्थी का यही कर्तव्य है कि वे दिन - रात ज्ञान - प्राप्ति में ही लगे रहें । इस ज्ञान के द्वारा उनके दिन - रात चमक उठे । ३. ये विद्यार्थी व आचार्य (कृष्णं वर्णं च) = काले रंग को तथा (अरुणम्) = अरुण वर्ण को (सन्धुः) = मिलानेवाले होते हैं । [क] विद्यार्थी ने कृष्णवर्ण का मृगचर्म पहना हुआ है ‘काष्णं वसाना’ और आचार्य ने अरुणवर्ण के वस्त्र धारण किये हुए हैं । [ख] विद्यार्थी का अज्ञान कृष्णवर्ण से सूचित होता है और आचार्य का ज्ञान अरुणवर्ण से । [ग] ज्ञानप्राप्ति के क्रम में पूर्वपक्ष कृष्णवर्ण है, तो उत्तरपक्ष अरुणवर्ण है । ज्ञानप्राप्ति के लिए दोनों का प्रतिपादन आवश्यक होता है । [घ] एक निर्णय पर पहुँचने के लिए साधर्म्य का प्रतिपादन अरुणवर्ण है तो वैधर्म्य का प्रतिपादन कृष्णवर्ण है किसी भी वस्तु के निश्चय के लिए [Pros and cons] का सोचना आवश्यक होता है । Comparison and contrast से बात अधिक स्पष्ट हो जाती है । बस, यही कृष्ण और अरुण वर्ण का सन्धान है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - ज्ञानप्राप्ति के लिए आवश्यक है कि [क] प्रभु - उपासन हो, [ख] आचार्य व विद्यार्थी परस्पर पूजन व प्रेमवालें हों, [ग] दिन - रात अध्ययन चले, [घ] पूर्वपक्ष और उत्तरपक्ष का खूब विचार हो ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

ते मनुष्याः कीदृशा भवेयुरित्याह ॥

अन्वय:

हे अग्ने ! ये दिवि त्वे स्थिता भिक्षमाणाः यज्ञियासः सुमतिं दधिरे श्रवः संधुः नक्तोषसा च सह कृष्णमरुणं च वर्णं चादन्यान् वर्णान् दधिरे विरूपे चक्रुस्ते सुखिनः स्युः ॥ ७ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (त्वे) त्वयि (अग्ने) अध्यापक (सुमतिम्) शोभनां बुद्धिम् (भिक्षमाणाः) लम्भमानाः (दिवि) प्रकाशस्वरूपे (श्रवः) श्रवणमन्नं वा (दधिरे) धरन्ति (यज्ञियासः) यज्ञक्रियाकुशलाः (नक्ता) रात्र्या (च) समुच्चये (चक्रुः) कुर्वन्ति (उषसा) दिनेन सह (विरूपे) विरुद्धरूपे (कृष्णम्) निकृष्टम् (च) समुच्चये (वर्णम्) चक्षुर्विषयम् (अरुणम्) रक्तम् (च) समुच्चये (सम्) सम्यगर्थे (धुः) धरन्ति ॥ ७ ॥
भावार्थभाषाः - नहि परमेश्वरसृष्टेर्विज्ञानेन विना कश्चिदलं विद्वान् भवितुं शक्नोति। यथा रात्रिंदिवौ विरुद्धरूपे वर्त्तेते तथा साधर्म्यवैधर्म्यादिविचारेण सर्वान् पदार्थान् विद्युः ॥ ७ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni, lord of cosmic yajna, praying for will and intelligence and sharing your immanence of power and splendour, the high-priests of nature sent up their oblations into the vedi of heaven and created the night and the dawn, both different in form as flame and smoke. They filled the dark into the night and the blazing red into the dawn.$Agni, lord of cosmic yajna, praying for pious will and intelligence, the high-priests of human yajna sent up the fragrance of their oblations into heaven and realised the mystery of night and dawn, both different in form like flames and smoke arising from the vedi. They associated the dark with the night and the blazing red with the dawn.$(Note: To understand this mantra further, reference may be made to Rgveda 10, 90, Yajurveda 31 and Atharva-veda 19, 6, and 10, 8, 23.)
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How should those men be is taught in the seventh Mantra.

अन्वय:

O teacher shining like fire, students desiring good intellect and experts in the performance of Yajnas residing under thy guidance who art full of the light of wisdom, acquire and sustain knowledge and nourishing good food. With the night and dawn which are respectively of black and red colour, they join other colours and clean to distinguish them. Thus they enjoy happiness.

पदार्थान्वयभाषाः - (अग्ने) अध्यापक = Teacher (दिवि) प्रकाशस्वरूपे = Full of the light of wisdom or knowledge. (श्रवः) श्रवणम् अन्नम् वा = Hearing of the Shastras or good food.
भावार्थभाषाः - No one can become a good scholar, without the knowledge of God's creation. As night and day are of opposite nature, so people should distinguish between the similar and opposite attributes.
टिप्पणी: अग्नि is derived from अगि-गतौ गतेस्त्रयोऽर्थाः जानं गमनं प्राप्तिश्च श्रव इति अन्न नाम निघ० (२.७ ) Taking the first meaning, it means a learned person. दिवि is derived from दिबु-क्रीडाविजिगीषा व्यवहारद्य तिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्ति गतिवु । Here the meaning of द्युति is taken in the sense of light of wisdom or knowledge. If by अग्ने God is taken, it also may mean that men experts in the performance of the Yajnas or who are respectable ,approach God who is Resplendent, soliciting knowledge and good reputation. श्रवः-श्रुतिजन्यं ज्ञानम् इति श्री कपलिशस्त्रिणः सिद्धांजन भाष्ये ।
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - परमेश्वराच्या सृष्टिविज्ञानाशिवाय कोणताही माणूस पूर्ण विद्वान बनण्यास समर्थ होऊ शकत नाही. जसे रात्र व दिवस भिन्न भिन्न रूप असणारे असतात. तसेच साधर्म्य व वैधर्म्य इत्यादीचा विचार करून सर्व पदार्थांना जाणून उपयोग करून घ्यावा. ॥ ७ ॥