वांछित मन्त्र चुनें

क्षेमो॒ न सा॒धुः क्रतु॒र्न भ॒द्रो भुव॑त्स्वा॒धीर्होता॑ हव्य॒वाट् ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

kṣemo na sādhuḥ kratur na bhadro bhuvat svādhīr hotā havyavāṭ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

क्षेमः॑। न। सा॒धुः। क्रतुः॑। न। भ॒द्रः। भुव॑त्। सु॒ऽआ॒धीः। होता॑। ह॒व्य॒ऽवाट् ॥

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:67» मन्त्र:2 | अष्टक:1» अध्याय:5» वर्ग:11» मन्त्र:2 | मण्डल:1» अनुवाक:12» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब सड़सठवें सूक्त का आरम्भ है। इसके प्रथम मन्त्र में विद्वान् कैसा हो, इस विषय को कहा है ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! तुम लोग जो विद्वान् (वनेषु) सम्यक् सेवने योग्य पदार्थ (जायुः) जीतने के हेतु सूर्य्य के समान (अजुर्य्यम्) युद्धविद्या से सङ्गत सेना के तुल्य योग्य (श्रुष्टिम्) शीघ्रता करनेवाले को (राजेव) राजा के समान (क्षेमः) रक्षक (साधुः) सत्पुरुष के समान (भद्रः) कल्याणकारी (क्रतुर्न) उत्तम बुद्धि और कर्मकर्त्ता के तुल्य (स्वाधीः) अच्छे प्रकार धारण करने (होता) देने तथा अनुग्रह करने और (हव्यवाट्) लेने-देने योग्य पदार्थों का प्राप्त करानेवाला (भुवत्) हो तथा धर्मात्मा मनुष्यों को (वृणीते) स्वीकार करे, उसका सदा सेवन करो ॥ १ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्रा में उपमा और (वाचकलुप्तोपमालङ्कार) हैं। मनुष्यों को उचित कि विद्वानों का संग करके सदैव आनन्द भोग करें ॥ १ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

हव्यवाट् प्रभु

पदार्थान्वयभाषाः - १. वे प्रभु (वनेषु) = उपासकों में [वन संभक्तौ] अथवा एकान्त देशों में (जायुः) = प्रादुर्भूत होते हैं । सर्वव्यापकता के नाते प्रभु सर्वत्र है, परन्तु उस प्रभु के प्रकाश को उपासक ही देखता है । एकान्त स्थान में ध्यान करनेवाला ही उस हृदयस्थ प्रभु का साक्षात्कार करता है ।  २. वे प्रभु (मर्तेषु) = मनुष्यों में (मित्रः) = उन्हें पाप से बचानेवाले [प्रमीतेस्त्रायते] साथी हैं । वे प्रभु (श्रुष्टिम्) = शीघ्रता से, अनालस्यभाव से कार्यों को सम्पन्न करनेवाले यज्ञशील पुरुष को ही (वृणीते) = वरते हैं, उसी प्रकार (इव) = जैसे (राजा) = एक राजा (अजुर्यम्) = जीर्णता से रहित दृढ़ाङ्ग पुरुष को वरता है ।  ३. वे प्रभु (क्षेमः न) = कल्याण करनेवाले की भाँति (साधः) = हमारे कार्यों को सिद्ध करनेवाले हैं और (क्रतुः न) = कर्म करनेवाले के समान (भद्रः) = कल्याण करनेवाले हैं । वे प्रभु (स्वाधीः) = [सु+अधी] सदा उत्तम कर्मों और प्रज्ञानोंवाले (भुवत्) = हैं ।  ४. वे प्रभु ही (होता) = इस सृष्टियज्ञ के करनेवाले तथा (हव्यवाट्) = हव्य - उत्तम पदार्थों प्राप्त करानेवाले हैं । प्रभु के उपासक बनकर हम हव्य पदार्थों को क्यों न प्राप्त करेंगे ?   
भावार्थभाषाः - भावार्थ - उपासक के हृदय में प्रभु का प्रादुर्भाव होता है । वे प्रभु ही सब पदार्थों के देनेवाले हैं । 
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनः स विद्वान् कीदृशो भवेदित्युपदिश्यते ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! यूयं यो विद्वान् वनेषु जायुरिवाजुर्य्यं श्रुष्टिं राजेव क्षेमः साधुर्नेव भद्रः क्रतुर्नेव स्वाधीर्होता हव्यवाड्भुवद्भवेद्धार्मिकान् मनुष्यान् वृणीते तं सदा सेवध्वम् ॥ १ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (वनेषु) संभजनीयेषु पदार्थेषु (जायुः) प्रजेता (मर्तेषु) मनुष्येषु (मित्रः) सखेव (वृणीते) स्वीकुरुते (श्रुष्टिम्) क्षिप्रकारिणम्। श्रुष्टि इति क्षिप्रनाम। आशु अष्टीति। (निरु०६.१२) (राजेव) यथा सभाद्यध्यक्षः (अजुर्य्यम्) युद्धविद्यासङ्गतम् (क्षेमः) कल्याणकारी (न) इव (साधुः) सत्यमानी सत्यकारी सत्यवादी (क्रतुः) प्रशस्तकर्मप्रज्ञः (न) इव (भद्रः) कल्याणकरः (भुवत्) भवेत्। अत्र लडर्थे लेट्। (स्वाधीः) सुष्ठु समन्ताद्धीयते येन सः (होता) दाताऽनुग्रहीता (हव्यवाट्) यो ग्राह्यदातव्यान् पदार्थान् वहति प्रापयति सः ॥ १ ॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमावाचकलुप्तोपमालङ्कारौ। मनुष्यैर्विद्वत्सङ्गं कृत्वाऽऽनन्दः सदैव कर्त्तव्यः ॥ १ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Just as a ruler selects a young, unaging and enthusiastic worker, best of the desirable lot and friendliest among people, so does Agni select and bless a devotee for the divine mission of life’s yajna. May this Agni, Lord of yajna, Itself the giver and receiver, carrier of the fragrances across life and the world, immanent in forests and manifest in sunbeams, friendliest power among living beings, good like happiness incarnate, creative and blissful as yajna itself be our sustainer, protector and promoter in life and select us for the sacred mission of Divinity.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How should (Agni-a learned leader) be is taught in the 2nd mantra.

अन्वय:

O man, you should always serve a learned leader who is like a conqueror of desirable good objects, who is like a King who chooses an efficient able young man as his adviser or helper, who is kind friend among men, who is auspicious or beneficent like a Sadhu (noble person true in mind, word and deed) is doer of good like a nan of good intellect and actions, good upholder of noble things, prosperous as a performer of good works, kind giver of happiness, conveyor of various objects that are worth taking and giving and propitious.

पदार्थान्वयभाषाः - (श्रुष्टिम् ) क्षिप्रकारिणम् श्रुष्टि रितिक्षिप्रनाम (नि० ६.१२ ) =An efficient and active man who does work quickly. (साधु:) सत्यमानी सत्यवादी सत्यकारी = A man true in mind, word and deed. (स्वाधी:) सुष्ठु समन्तात् धीयते येन सः | = Good upholder from all sides. (होता) दाता अनुग्रहीता = Donor and kind.
भावार्थभाषाः - There is Upamalankara or similes used in Mantra. Men should enjoy bliss by associating themselves with the learned persons.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. हे माणसांनो! अंतर्यामी आत्मा सत्य - असत्याचा उपदेश करतो व बाह्य अध्ययन, अध्यापन करविणारा विद्वान अध्यापक असतो. त्याला सोडून कुणाचीही उपासना करू नका. कुणाचीही संगत धरू नका. ॥ २ ॥