वांछित मन्त्र चुनें

तेन॑ स॒त्येन॑ जागृत॒मधि॑ प्रचे॒तुने॑ प॒दे। इन्द्रा॑ग्नी॒ शर्म॑ यच्छतम्॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tena satyena jāgṛtam adhi pracetune pade | indrāgnī śarma yacchatam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

तेन॑। स॒त्येन॑। जा॒गृ॒त॒म्। अधि॑। प्र॒ऽचे॒तुने॑। प॒दे। इन्द्रा॑ग्नी॒ इति॑। शर्म॑। य॒च्छ॒त॒म्॥

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:21» मन्त्र:6 | अष्टक:1» अध्याय:2» वर्ग:3» मन्त्र:6 | मण्डल:1» अनुवाक:5» मन्त्र:6


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर भी वे किस प्रकार के हैं, इस विषय का उपदेश अगले मन्त्र में किया है-

पदार्थान्वयभाषाः - जो (इन्द्राग्नी) प्राण और बिजुली हैं वे (तेन) उस (सत्येन) अविनाशी गुणों के समूह से (प्रचेतुने) जिसमें आनन्द से चित्त प्रफुल्लित होता है (पदे) उस सुखप्रापक व्यवहार में (अधिजागृतम्) प्रसिद्ध गुणवाले होते और (शर्म) उत्तम सुख को भी (यच्छतम्) देते हैं, उनको क्यों उपयुक्त न करना चाहिये॥६॥
भावार्थभाषाः - जो नित्य पदार्थ हैं, उनके गुण भी नित्य होते हैं, जो शरीर में वा बाहर रहनेवाले प्राणवायु तथा बिजुली हैं, वे अच्छी प्रकार सेवन किये हुए चेतनता करानेवाले होकर सुख देनेवाले होते हैं॥६॥बीसवें सूक्त में कहे हुए बुद्धिमानों की पदार्थविद्या की सिद्धि के वायु और अग्नि मुख्य हेतु होते हैं, इस अभिप्राय के जानने से पूर्वोक्त बीसवें सूक्त के अर्थ के साथ इस इक्कीसवें सूक्त के अर्थ का मेल जानना चाहिये। यह भी सूक्त सायणाचार्य्य आदि तथा यूरोपदेशवासी विलसन आदि ने विरुद्ध अर्थ से वर्णन किया है॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सत्य व चेतना

पदार्थान्वयभाषाः - १. राक्षसी भावों को नष्ट करके ये (इन्द्राग्नी) - बल व प्रकाश के देवता (तेन सत्येन) - उस सत्य से (जागृतम्) - हमारे अन्दर जागरित रहें । राक्षसी भावों की भस्म पर ही सत्य का भवन स्थित होता है ।  २. ये इन्द्राग्नी हमें (प्रचेतुने पदे अधि) - प्रकृष्ट चेतनावाले स्थान में अधिक्येन स्थापित करें । इन देवों की कृपा से हमारी स्मृति नष्ट न हो ।  ३. इस प्रकार ये इन्द्र और अग्नि हमारे राक्षसीभावों को नष्ट तथा हमारी स्मृति को स्थिर करके (शर्म यच्छतम्) - सुख के देनेवाले हों । बल व प्रकाश से ही मनुष्य का कल्याण होता है । 
भावार्थभाषाः - भावार्थ - इन्द्र व अग्नि की कृपा से हममें सत्य का जागरण हो , स्मृति की स्थिरता हो । हम अपने स्वरूप व कर्तव्य को भूल न जाएँ और अपने कल्याण को सिद्ध कर सकें । 
टिप्पणी: विशेष - सूक्त का आरम्भ बल व प्रकाश के देवता के स्तवन से होता है [१] । ये ही देवता हमारे जीवन को यज्ञमय , प्रशंसनीय व सुरक्षित प्राणवाला बनाते हैं [२] । इनके द्वारा हम प्रभु - स्तवन व सोमपान करनेवाले बनते हैं [३] । इनसे हम तेजस्वी , यज्ञशील , सोम के रक्षक बनें [४] । ये ही देवता हमारे राक्षसीभावों को दिव्यभावों में परिवर्तित करते हैं [५] । हममें सत्य का जागरण व स्मृति की स्थापना करके हमारा कल्याण करते हैं [६] । इस स्मृति के परिणामस्वरूप हम अपना जीवन प्राणसाधनामय बनाते हैं -
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तौ कीदृशावित्युपदिश्यते।

अन्वय:

याविन्द्राग्नी तेन सत्येन प्रचेतुने पदेऽधिजागृतं तौ शर्म यच्छतं दत्तः॥६॥

पदार्थान्वयभाषाः - (तेन) गुणसमूहाधारेण (सत्येन) अविनाशिस्वभावेन कारणेन (जागृतम्) प्रसिद्धगुणौ स्तः। अत्र व्यत्ययो लडर्थे लोट् च (अधि) उपरिभावे (प्रचेतुने) प्रचेतयन्त्यानन्देन यस्मिँस्तस्मिन्। (पदे) प्राप्तुं योग्ये (इन्द्राग्नी) प्राणविद्युतौ (शर्म) सुखम् (यच्छतम्) दत्तः। अत्र व्यत्ययो लडर्थे लोट् च॥६॥
भावार्थभाषाः - ये नित्याः पदार्थाः सन्ति तेषां गुणा अपि नित्या भवितुमर्हन्ति, ये शरीरस्था बहिस्थाः प्राणा विद्युच्च सम्यक् सेविताश्चेतनत्वहेतवो भूत्वा सुखप्रदा भवन्ति, ते कथं न सम्प्रयोक्तव्यौ॥६॥ विंशसूक्तोक्ता मेधाविनः पदार्थविद्यासिद्धेरिन्द्राग्नी मुख्यौ हेतू भवत इति जानन्त्यनेन पूर्वसूक्तार्थेन सहैकविंशसूक्तार्थस्य सङ्गतिरस्तीति बोध्यम्। इदमपि सूक्तं सायणाचार्य्यादिभिर्यूरोपाख्यदेशनिवासिभिर्विलसनादिभिश्च विरुद्धार्थं व्याख्यातम्॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra and Agni, pranic energy and vital heat energy, are ever awake in their state of real and constant qualities with their blissful and beatific virtues. May these two provide us with peace and comfort in a safe and happy home.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same subject is continued in the sixth Mantra.

अन्वय:

May Indra and Agni (Prana-vital energy and electricity) which are well-known on account of the group of true attributes in that desirable state which fills us with joy and bliss, bestow happiness upon us.

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्द्राग्नी) प्राण विद्युतौ । = Prana and electricity (शर्म ) सुखम् = happiness. (Nighantu 3.6). All wise men know that Indra and Agni (air & fire) are most prominent sources of the accomplishment of scientific knowledge, so this hymn mentioning their attributes has direct connection with the twentieth hymn. This hymn has also been wrongly translated by Sayanacharya, Prof. Wilson and other scholars of the West.
भावार्थभाषाः - The attributes of the eternal are also eternal or everlasting. Why should not the Pranas (within the body and without)and electricity which bestow happiness upon us and when used properly make us vigilant, be utilized scientifically?
टिप्पणी: In his commentary on this Mantra, Rishi Dayananda has taken the word इन्द्र for Prana for which he has not quoted any authority from ancient literature, but which is clearly available as the following passage from Shatapath Brahmana 6. 1.2 28 shows. प्राण इन्द्रः (शतपथ ६.१.२.२८.) So it is evident that Rishi Dayananda's interpretation of the word Indra as Prana is not imaginary. In other mantras of this hymn, he has taken Indra in the sense of arg or air for which we may aptly cite the following passages. यो वै वायुः स इन्द्रो य इन्द्रः स वायुः । (शत० ४.१.३.९) अयं वा इन्द्रो योऽयं (वातः) पवते ।। In these passages of the Shatapath Brahman, it is clearly and un-ambiguously stated that the word Indra is used for a or air. In the commentary on this Mantra, Rishi Dayananda has taken Agni in the sense of विद्युत् or electricity, as it is one of its forms. Among the eight forms of Agni (fire) as stated in the Shatapath Brahmana अशनि electricity or lightning is one. तान्येतान्यष्टौ रुद्रः, सर्वः, पशुपति:, उग्रः अशनिः, भवः, महान् देवः, ईशान: अग्निरूपाणि । We have already pointed out some of the mistakes committed by Sayanacharya, Prof. Wilson and Griffith in the course of our Notes and comments: Here ends the 21st hymn of the first Mandala of the Rigveda.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे पदार्थ नित्य असतात त्यांचे गुणही नित्य असतात. शरीरात किंवा बाहेर राहणारे प्राणवायू व विद्युत चांगल्या प्रकारे सेवन केलेले, चेतनतेचे हेतू असतात. ते सुखी करणारे असतात. तेव्हा त्यांना उपयुक्त का म्हणू नये? ॥ ६ ॥
टिप्पणी: याही सूक्तात सायणाचार्य इत्यादी व युरोपवासी विल्सन इत्यादींनी विरुद्ध अर्थाचे वर्णन केलेले आहे.