वांछित मन्त्र चुनें

तमृ॒त्विया॒ उप॒ वाच॑: सचन्ते॒ सर्गो॒ न यो दे॑वय॒तामस॑र्जि। बृह॒स्पति॒: स ह्यञ्जो॒ वरां॑सि॒ विभ्वाभ॑व॒त्समृ॒ते मा॑त॒रिश्वा॑ ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tam ṛtviyā upa vācaḥ sacante sargo na yo devayatām asarji | bṛhaspatiḥ sa hy añjo varāṁsi vibhvābhavat sam ṛte mātariśvā ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

तम्। ऋ॒त्वियाः॑। उप॑। वाचः॑। स॒च॒न्ते॒। सर्गः॑। न। यः। दे॒व॒ऽय॒ताम्। अस॑र्जि। बृह॒स्पतिः॑। सः। हि। अञ्जः॑। वरां॑सि। विऽभ्वा॑। अभ॑वत्। सम्। ऋ॒ते। मा॒त॒रिश्वा॑ ॥ १.१९०.२

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:190» मन्त्र:2 | अष्टक:2» अध्याय:5» वर्ग:12» मन्त्र:2 | मण्डल:1» अनुवाक:24» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - (यः) जो (मातरिश्वा) पवन के समान (ऋते) सत्य व्यवहार में (अञ्जः) सभों को कामना करने योग्य (बृहस्पतिः) अनन्त वेदवाणी का पालनेवाला (विभ्वा) व्यापक परमात्मा ने बनाया हुआ (समभवत्) अच्छे प्रकार हो और जो (वरांसि) उत्तम कर्मों को करनेवाला हो (स, हि) वही (देवयताम्) अपने को विद्वान् करते हुओं के बीच (असर्जि) सिद्ध किया जाता है (तम्) उसका (ऋत्वियाः) जो ऋतु समय के योग्य होती वे (वाचः) विद्या सुशिक्षायुक्त वाणी (सर्गः) संसार के (न) समान ही (उप, सचन्ते) सम्बन्ध करती हैं ॥ २ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमा और वाचकलुप्तोपमालङ्कार हैं। जैसे जल नीचे मार्ग से जाकर गढ़ेले में ठहरता वैसे जिसको विद्या शिक्षा प्राप्त होती हैं वह अभिमान छोड़के नम्र हो विद्याशय और उचित कहनेवाला प्रसिद्ध हो, जैसे सर्वत्र व्याप्त ईश्वर ने यथायोग्य विविध प्रकार का जगत् बनाया, वैसे विद्वानों की सेवा करनेवाला समस्त काम करनेवाला हो ॥ २ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

ऋत के पालन से प्रभु-दर्शन

पदार्थान्वयभाषाः - १. (तम्) = उस बृहस्पति को ही (ऋत्वियाः वाचः) = समय-समय पर होनेवाली वाणियाँ (उपसचन्ते) = समीपता से प्राप्त होती हैं। देववृत्ति के पुरुष सदा उस प्रभु का स्मरण करते हैं। आसुर भाववाले भी कष्ट आने पर प्रभु को ही याद करते हैं। ये प्रभु वे हैं जो कि (देवयताम्) = दिव्य भावनाओं को अपनानेवाले व्यक्तियों के लिए (सर्गः न) = [सर्ग = a horse] अश्व के समान (असर्जि) = बन जाते हैं। ये देवयन् पुरुष इस प्रभुरूप अश्व को प्राप्त करके अपनी जीवनयात्रा को सुगमता से पूर्ण कर पाते हैं । २. इन देवयन् पुरुषों के लिए प्रभु (बृहस्पतिः) = ज्ञान की वाणियों के पति हैं। इनसे वह देवयन् ज्ञानवाणियों को प्राप्त करता है । (सः) = हि वे प्रभु ही (अञ्जः) = ज्ञान के सब प्रकाशों को प्रकट करनेवाले हैं, (वरांसि विभ्वा) = सब वरणीय पदार्थों को प्राप्त करानेवाले वे प्रभु (मातरिश्वा) = सम्पूर्ण अन्तरिक्ष में गति व वृद्धिवाले हैं। प्रभु सर्वत्र विद्यमान हैं, सर्वत्र प्रभु की क्रिया दृष्टिगोचर होती है। ३. ये प्रभु (ऋते) = ऋत के होनेपर (समभवत्) = प्रकट होते हैं । प्रभु सर्वत्र हैं, हमारे अन्दर ही विद्यमान हैं, परन्तु उस प्रभु का दर्शन तभी होगा जब कि हम ऋत को अपनाएँगे। [क] ऋत अर्थात् सत्य को अपनानेवाला प्रभु को देखता है, [ख] 'ऋत' अर्थात् यज्ञात्मक-कर्मों में चलनेवाला प्रभु द्रष्टा बनता है, [ग] 'ऋत' अर्थात् ठीक, प्रत्येक कार्य के ठीक समय व ठीक स्थान पर करनेवाला प्रभु दर्शन का पात्र बनता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - सर्वत्र व्याप्त प्रभु का दर्शन देववृत्ति के पुरुष ऋत के पालन द्वारा कर पाते हैं।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

यो मातरिश्वेव ऋतेऽञ्जो बृहस्पतिर्विभ्वा सृष्टः समभवत् यो वरांसि कृतवान् स्यात् स हि देवयतामसर्जि तमृत्वियां वाचः सर्गो नोप सचन्ते ॥ २ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (तम्) (ऋत्वियाः) या ऋतुमर्हन्ति ताः (उप) (वाचः) विद्याशिक्षायुक्ता वाणीः (सचन्ते) समवयन्ति (सर्गः) सृष्टिः (न) इव (यः) (देवयताम्) आत्मनो देवान् विदुषः कुर्वताम् (असर्जि) सृज्यते (बृहस्पतिः) बृहत्या वेदवाचः पालयिता (सः) (हि) (अञ्जः) सर्वैः कमनीयः (वरांसि) वराणि (विभ्वा) विभुना व्यापकेन (अभवत्) भवेत् (सम्) (ऋते) सत्ये (मातरिश्वा) वायुरिव ॥ २ ॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमावाचकलुप्तोपमालङ्कारौ। यथोदकं निम्नमार्गेण गत्वा निम्नस्थले स्थिरं भवति तथा यं विद्याशिक्षे आप्नुतस्सोऽभिमानं विहाय नम्रो भूत्वा विद्याशयोऽस्तूचितवक्ता प्रसिद्धश्च स्यात्। यथा सर्वत्र व्यापकेनेश्वरेण यथायोग्यं विविधं जगन्निर्मितं तथा विद्वत्सेवको विश्वकर्मा स्यात् ॥ २ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Words of meaning and power come to him at his command and serve him according to the season of time, place and the subject of discourse, Brhaspati as he is, high-priest of the Divine Word. Like an extension of the Lord’s creation, he makes divinities out of dedicated humanity and brings them gifts of their choice. Thus loved, graceful and powerful like the breeze of life, he rises in the affairs of life and Dharma by the grace of the Infinite Lord of the universe.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

A scholar should be humble.

अन्वय:

Brihaspati, the great master and preserver of the Shastric wisdom, is a benefactor of men like the air. He is loved by all on account of his truthful conduct. He is created by Omnipresent God who has done many a noble deeds. The Brihaspati has been meant and made for the welfare of those who cherish to make themselves divine. All appropriate words full of wisdom and good education glorify him like the creation.

पदार्थान्वयभाषाः - NA
भावार्थभाषाः - As water flows downwards and then becomes steady at surface, likewise a man, endowed with wisdom and good education gives up pride and turns to be polite. He becomes full of knowledge and a distinguished good speaker. The Omnipresent God has properly made this varying universe. Similarly a follower of the enlightened persons becomes the maker of various objects in the world.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमा व वाचकलुप्तोपमालंकार आहेत. जसे जल उताराकडे प्रवाहित होते, खाचखळग्यात स्थिरावते, तसे ज्याला विद्या प्राप्त होते त्याने अभिमानाचा त्याग करावा व नम्र बनावे. विद्येचे आगार बनून औचित्यपूर्ण वागावे. जसे सर्वत्र व्यापक ईश्वराने विविध प्रकारचे जग निर्माण केलेले आहे, तशी विद्वानांची सेवा करून संपूर्णपणे कार्यशील बनावे. ॥ २ ॥