वांछित मन्त्र चुनें

इन्द्र॑तमा॒ हि धिष्ण्या॑ म॒रुत्त॑मा द॒स्रा दंसि॑ष्ठा र॒थ्या॑ र॒थीत॑मा। पू॒र्णं रथं॑ वहेथे॒ मध्व॒ आचि॑तं॒ तेन॑ दा॒श्वांस॒मुप॑ याथो अश्विना ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

indratamā hi dhiṣṇyā maruttamā dasrā daṁsiṣṭhā rathyā rathītamā | pūrṇaṁ rathaṁ vahethe madhva ācitaṁ tena dāśvāṁsam upa yātho aśvinā ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इन्द्र॑ऽतमा। हि। धिष्ण्या॑। म॒रुत्ऽत॑मा। द॒स्रा। दंसि॑ष्ठा। र॒थ्या॑। र॒थिऽत॑मा। पू॒र्णम्। रथ॑म्। व॒हे॒थे॒ इति॑। मध्वः॑। आचि॑तम्। तेन॑। दा॒श्वांस॑म्। उप॑। या॒थः॒। अ॒श्वि॒ना॒ ॥ १.१८२.२

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:182» मन्त्र:2 | अष्टक:2» अध्याय:4» वर्ग:27» मन्त्र:2 | मण्डल:1» अनुवाक:24» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अश्विना) अध्यापकोपदेशक जनो ! (हि) तुम्हीं (इन्द्रतमा) अतीव ऐश्वर्य्ययुक्त (धिष्ण्या) प्रगल्भ (मरुत्तमा) अत्यन्त विद्वानों को साथ लिये हुए (दस्रा) दुःख के दूर करनेवाले (दंसिष्ठा) अतीव पराक्रमी (रथ्या) रथ चलाने में श्रेष्ठ और (रथीतमा) प्रशंसित पराक्रमयुक्त हों और (मध्वः) मधु से (आचितम्) भरे हुए (पूर्णम्) शस्त्र और अस्त्रों से परिपूर्ण जिस (रथम्) रथ को (वहेथे) प्राप्त होते हो (तेन) और उससे (दाश्वांसम्) विद्या देनेवाले जन के (उप, याथः) समीप जाते हो वे हम लोगों को नित्य सत्कार करने योग्य हों ॥ २ ॥
भावार्थभाषाः - जो बिजुली, अग्नि, जल और वायु इनसे चलाये हुए रथ पर स्थित हो देशदेशान्तर को जाते हैं, वे परिपूर्ण धन जीतनेवाले होते हैं ॥ २ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

इन्दतमा रथीतमा

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे (अश्विना) = प्राणापानो! आप हि निश्चय से (इन्द्रतमा) = इन्द्रियों को अधिक-सेअधिक वश में करनेवाले हो । प्राणसाधना से इन्द्रियाँ स्वाधीन होती हैं, (धिष्ण्या) = आप उत्तम स्तुति के योग्य हो । प्राणसाधना से चित्तवृत्ति का निरोध होता है और चित्त प्रभुस्तवन में लगता है । (मरुत्तमा) = ये अधिक-से-अधिक (मितरावी) = [मितभाषी] हैं । इन्द्रियाँ ज्येष्ठता और श्रेष्ठता का गर्व करती हैं और बढ़-बढ़कर बातें करती हैं पर प्राण शान्त हैं, वे गर्व में कुछ बोलते नहीं। प्राणसाधक भी कर्मवीर बनता है, वाग्वीरता को नहीं अपनाता, (दस्त्रा) = ये हमारे शत्रुओं का उपक्षय करनेवाले हैं, (दंसिष्ठा) = उत्तम कर्मोंवाले हैं, (रथ्या) = शरीररूप रथ को उत्तम बनाते हैं, रथीतमा नेतृत्व में सर्वोत्तम हैं, हमें लक्ष्यस्थान की ओर ले चलनेवाले हैं । २. ये प्राणापान (पूर्णं रथम्) = न्यूनता से रहित शरीर-रथ को वहेथे मार्ग पर ले चलते हैं। उस शरीर-रथ को जो कि (मध्वः आचितम्) = ओषधियों की सारभूत सोमशक्ति से व्याप्त है। प्राणापान सोम की ऊर्ध्व गति का कारण बनते हैं। यह सोमशक्ति शरीर में व्याप्त होकर इसे दृढ़ बनाती है। ३. हे प्राणापान ! आप (तेन) = उस शरीर-रथ से (दाश्वांसम् उपयाथ:) = आपके प्रति अपना अर्पण करनेवाले को प्राप्त होते हो । जो भी प्राणसाधना में प्रवृत्त होता है, उसका यह शरीर रथ पूर्ण होता है और सोमशक्ति से व्याप्त होता है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्राणसाधना से हम जितेन्द्रिय और मितरावी (मितभाषी) बनते हैं। हमारा यह शरीररथ इस प्राणसाधना से दृढ़ व सोम से व्याप्त बनता है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे अश्विना यौ युवां हीन्द्रतमा धिष्ण्या मरुत्तमा दस्रा दंसिष्ठा रथ्या रथीतमा स्थः। मध्व आचितं पूर्णं शस्त्रास्त्रैः परिपूर्णं यं रथं वहेथे तेन दाश्वांसमुपयाथस्तावस्माभिर्नित्यं सत्कर्त्तव्यौ ॥ २ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (इन्द्रतमा) अतिशयेनैश्वर्ययुक्तौ (हि) (धिष्ण्या) प्रगल्भौ (मरुत्तमा) अतिशयेन विद्वद्युक्तौ (दस्रा) दुःखोपक्षयितारौ (दंसिष्ठा) अतिशयेन दंसितारौ पराक्रमिणौ (रथ्या) रथेषु साधू (रथीतमा) प्रशंसितरथयुक्तौ (पूर्णम्) (रथम्) रमणीयं यानम् (वहेथे) प्राप्नुथः (मध्वः) मधुना तृतीयार्थे षष्ठी (आचितम्) सहितम् (तेन) (दाश्वांसम्) विद्यादातारम् (उप) (याथः) प्राप्नुथः (अश्विना) विद्युत्पवनाविव सकलविद्याव्यापिनौ ॥ २ ॥
भावार्थभाषाः - ये विद्युदग्निजलवायुभिश्चालितं रथमास्थाय देशदेशान्तरं गच्छन्ति तेऽलंधनविजया जायन्ते ॥ २ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Ashvins, noble scholars, teachers and scientists, you are the most honourable heroes, most powerful, most dynamic and energetic, destroyers of poverty and suffering, masters of will and action, creators of chariots and the most daring pioneers of progress. You design, create and drive the chariot that is perfect and laden with the collection of the richest honey sweets of life. And with that you come to the man of the chariot and say: Take this, go round the worlds, and enjoy.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The journey abroad brings prosperity.

अन्वय:

O pervaders (well-versed) in all sciences-teachers and preachers! you are beneficent like electricity and air, and are accordingly blessed* with wealth of wisdom. You destroy all miseries, are very wise, associated with the enlightened persons, who are very mighty and eminent in good work. Riding on a car, you bring it back higher heaped-up with honey, other commodities, various arms and missiles for the giver of knowledge.

भावार्थभाषाः - Those persons who take up journeys from one country to another in vehicles reign in power, water and air etc. and become prosperous and victorious.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे विद्युत, अग्नी, जल व वायू यांच्याद्वारे चालविणाऱ्या रथावर स्थित राहून देशदेशांतरी जातात ते धनावर विजय मिळवितात (धन जिंकून आणतात) ॥ २ ॥