वांछित मन्त्र चुनें

उ॒त स्या वां॒ रुश॑तो॒ वप्स॑सो॒ गीस्त्रि॑ब॒र्हिषि॒ सद॑सि पिन्वते॒ नॄन्। वृषा॑ वां मे॒घो वृ॑षणा पीपाय॒ गोर्न सेके॒ मनु॑षो दश॒स्यन् ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

uta syā vāṁ ruśato vapsaso gīs tribarhiṣi sadasi pinvate nṝn | vṛṣā vām megho vṛṣaṇā pīpāya gor na seke manuṣo daśasyan ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

उ॒त। स्या। वा॒म्। रुश॑तः। वप्स॑सः। गीः। त्रि॒ऽब॒र्हिषि॑। सद॑सि। पि॒न्व॒ते॒। नॄन्। वृषा॑। वा॒म्। मे॒घः। वृ॒ष॒णा॒। पी॒पा॒य॒। गोः। न। सेके॑। मनु॑षः। द॒श॒स्यन् ॥ १.१८१.८

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:181» मन्त्र:8 | अष्टक:2» अध्याय:4» वर्ग:26» मन्त्र:3 | मण्डल:1» अनुवाक:24» मन्त्र:8


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर अध्यापकोपदेशक विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (वृषणा) दुष्टों की सामर्थ्य बाँधनेवाले अध्यापकोपदेशको ! (वाम्) तुम दोनों के (रुशतः) प्रकाशित (वप्ससः) रूप की जो (गीः) वाणी है (स्या) वह (त्रिबर्हिषि) तीन वेदवेत्ता वृद्ध जिसमें हैं उस (सदसि) सभा में (नॄन्) अग्रगन्ता मनुष्यों को (पिन्वते) सेवती है और (वाम्) तुम दोनों का जो (वृषा) सेचने में समर्थ (मेघः) मेघ के समान वाणी विषय (दशस्यन्) चाहे हुए फल को देता हुआ (गोः) पृथिवी के (सेके) सेचन में (न) जैसे वैसे अपने व्यवहार में (मनुषः) मनुष्यों की (पीपाय) उन्नति कराता है उसको (उत) भी हम सेवें ॥ ८ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। मनुष्य जब सत्य कहते हैं तब उनके मुख की आकृति मलीन नहीं होती और जब झूठ कहते हैं तब उनका मुख मलीन हो जाता है। जैसे पृथिवी पर ओषधियों का बढ़ानेवाला मेघ है, वैसे जो सभासद् उपदेश करने योग्यों को सत्य भाषण से बढ़ाते हैं, वे सबके हितैषी होते हैं ॥ ८ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

ज्ञान व ध्यान

पदार्थान्वयभाषाः - १. (उत) = और (स्या) = वह (वाम्) = हे प्राणापानो! आपकी, आपके द्वारा प्राप्त होनेवाली (रुशतः) = देदीप्यमान (वप्सस:) = [सुरूपस्य - द०] तेजस्वी रूपवाले प्रभु की (गी:) = वाणी (त्रिबर्हिर्षि) = जिसमें 'काम-क्रोध-लोभ' इन तीनों को उखाड़ फेंका गया है उस (सदसि) = आत्मा के निवास स्थान हृदय में (नॄन्) = उन्नतिशील पुरुषों को (पिन्वते) = आप्यायित करती है। प्राणसाधना के द्वारा इस वेदवाणी के अर्थ का प्रकाश होता है। यह वाणी हमें भी प्रभु के अनुरूप 'देदीप्यमान, तेजस्वी रूपवाला' बनाती है। इस वाणी का प्रकाश उस हृदय में होता है जिसमें से 'काम, क्रोध, लोभ' का उन्मूलन कर दिया गया है। यह उन्मूलन प्राणसाधना के द्वारा ही होता है। २. हे (वृषणा) = शक्तिशाली प्राणापानो! (वाम्) = आपकी-आपकी साधना द्वारा उत्पन्न होनेवाला (मेघः) = धर्ममेघसमाधि का मेघ (वृषा) = हमपर सुखों का वर्षण करता है और (पीपाय) = हमारा उसी प्रकार आप्यायन करता है (न) = जैसे (गो:) = ज्ञान की वाणियों का (सेके) = सेचन होनेपर (मनुष:) = विचारशील पुरुषों को (दशस्यन्) = यह सब सुखों को देनेवाला होता है। प्राणसाधना से बुद्धि के तीव्र होनेपर ज्ञान प्राप्त होता है और मनुष्य का जीवन सुखी होता है। इसी प्रकार प्राणायाम के द्वारा समाधि की स्थिति में पहुँचने पर अद्भुत आनन्द का अनुभव होता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- मुख्यतया प्राणसाधना के दो लाभ हैं – (क) बुद्धि तीव्र होकर ज्ञान की वाणियों का ग्रहण करती है, (ख) चित्तवृत्ति केन्द्रित होकर समाधि के आनन्द की प्राप्ति का साधन बनती है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनरध्यापकोपदेशकविषयमाह।

अन्वय:

हे वृषणा वां रुशतो वप्ससो या गीः स्या त्रिबर्हिषि सदसि नॄन् पिन्वते तां वां वृषा मेघो दशस्यन् गोः सेके न च व्यवहारे मनुषः पीपाय तमुत वयं सेवेमहि ॥ ८ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (उत) अपि (स्या) सा (वाम्) युवयोः (रुशतः) प्रकाशितस्य (वप्ससः) सुरूपस्य (गीः) वाक् (त्रिबर्हिषि) त्रयो वेदवेत्तारो वृद्धा यस्यां तस्याम् (सदसि) सभायाम् (पिन्वते) सेवते (नॄन्) नायकान् मनुष्यान् (वृषा) (वाम्) युवयोः (मेघः) मेघ इव (वृषणा) दुष्टसामर्थ्यबन्धकौ (पीपाय) आप्याययति वर्द्धयति (गोः) पृथिव्याः (न) इव (सेके) सिञ्चने (मनुषः) मनुष्यान् (दशस्यन्) अभिमतं प्रयच्छन् ॥ ८ ॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। मनुष्या यदा सत्यं वदन्ति तदा मुखाऽऽकृतिर्मलीनी न भवति यदा मिथ्या वदन्ति तदा मुखं मलीनं जायते। यथा पृथिव्यामौषधानां वर्द्धको मेघस्तथा ये सभासद उपदेश्यांश्च सत्यभाषणेन वर्द्धयन्ति ते सर्वेषां हितैषिणो भवन्ति ॥ ८ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - And that voice celebrating the brilliant and charming form of your personality strengthens and energises the people performing yajna in the ceremonial hall of three sages seated on holy grass. And the same voice, holy and generous lords, while it blesses the people, may shower you with joy as showers of rain from the heavy clouds overflow the surface of the earth in the rainy season.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of teachers and preachers are stressed again.

अन्वय:

O mightly teachers and preachers! your speech uttered from your resplendent and beautiful form pleases all in the Assembly, including the three aged knowers of the Vedas. May we serve the person who is like the cloud showering rains for sprinkling the earth and who expresses himself well in his dealings, and thus helps in the progress of all men.

भावार्थभाषाः - By speaking the truth, the facial appearance of men does not change ugly, while on telling lies, it becomes dirty and deformed. As the cloud waters help in growing of plants and herbs on the earth, so the truth speaking members of the Assembly help other members, to grow by speaking the truth. Indeed, they are the well-wishers of all.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. माणसे जेव्हा खरे बोलतात तेव्हा त्यांच्या मुखाची आकृती मलीन होत नाही व जेव्हा खोटे बोलतात तेव्हा त्यांचे मुख मलीन होते. जसा मेघ पृथ्वीवर औषधी वाढविणारा असतो तसे सभासद उपदेश करण्यायोग्य लोकांना सत्य वचनाने उन्नत करतात, ते सर्वांचे हितैषी असतात. ॥ ८ ॥