वांछित मन्त्र चुनें

आ वां॑ दा॒नाय॑ ववृतीय दस्रा॒ गोरोहे॑ण तौ॒ग्र्यो न जिव्रि॑:। अ॒पः क्षो॒णी स॑चते॒ माहि॑ना वां जू॒र्णो वा॒मक्षु॒रंह॑सो यजत्रा ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ā vāṁ dānāya vavṛtīya dasrā gor oheṇa taugryo na jivriḥ | apaḥ kṣoṇī sacate māhinā vāṁ jūrṇo vām akṣur aṁhaso yajatrā ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

आ। वा॒म्। दा॒नाय॑। व॒वृ॒ती॒य॒। द॒स्रा॒। गोः। ओहे॑न। तौ॒ग्र्यः। न। जिव्रिः॑। अ॒पः। क्षो॒णी इति॑। स॒च॒ते॒। माहि॑ना। वा॒म्। जू॒र्णः। वा॒म्। अक्षुः॑। अंह॑सः। य॒ज॒त्रा॒ ॥ १.१८०.५

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:180» मन्त्र:5 | अष्टक:2» अध्याय:4» वर्ग:23» मन्त्र:5 | मण्डल:1» अनुवाक:24» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (दस्रा) दुःख दूर करने और (यजत्रा) सर्वव्यवहार की सङ्गति करानेवाले स्त्री-पुरुषो ! (जीव्रिः) जीर्णवृद्ध (तौग्र्यः) बलवानों में बली जन के (न) समान मैं (गोरोहेण) पृथिवी के बीज स्थापन से (वाम्) तुम दोनों को (दानाय) देने के लिये (आववृतीय) अच्छे वर्त्तूं जैसे (माहिना) बड़ी होने से (क्षोणी) भूमि (अपः) जलों का (सचते) सम्बन्ध करती है वैसे (जूर्णः) रोगवान् मैं (वाम्) तुम्हारा सम्बन्ध करूँ और (अक्षुः) व्याप्त होने को शीलस्वभाववाला मैं (अंहसः) दुष्टाचार से (वाम्) तुम दोनों को अलग रक्खूँ ॥ ५ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमा और वाचकलुप्तोपमालङ्कार हैं। विद्वान् जन स्त्री-पुरुषों के लिये ऐसा उपदेश करें कि जैसे हम लोग तुम्हारे लिये विद्यायें देवें, दुष्ट आचारों से अलग रक्खें वैसा तुमको भी आचरण करना चाहिये और पृथिवी के समान क्षमा तथा परोपकारादि कर्म करने चाहियें ॥ ५ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

प्राणापान की देन

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे (दस्त्रा) = मेरे शत्रुओं का उपक्षय करनेवाले प्राणापानो ! (वाम्) = आपको (दानाय) = उत्तम वस्तुओं के दान के लिए (आववृतीय) = मैं अपने अभिमुख करनेवाला बनूँ। आपको अपने अभिमुख करके मैं आपसे उत्तम दानों को प्राप्त करूँ । सर्वप्रथम आपकी साधना से मैं (गोः ओहेण) = ज्ञान की वाणी के वहन के द्वारा (तौग्रयः) = [तुग्र्या = water, आपः = रेतः] रेतःकणों को धारण करनेवाला अथवा [तुज् हिंसायाम्] कामादि शत्रुओं पर आक्रमण करनेवाला होऊँ और (न जिव्रिः) = जीर्णशक्ति न हो जाऊँ । प्राणसाधना का सर्वोत्कृष्ट लाभ यही है कि- [क] हम ज्ञान की वाणियों का धारण करनेवाले बनते हैं, [ख] शत्रुओं का संहार कर पाते हैं, [ग] जीर्ण नहीं होते। २. हे प्राणापानो ! (वां माहिना) = आपकी महिमा से यह साधक (अपः) = अन्तरिक्षलोक को तथा (क्षोणी) = पृथिवीलोक को (सचते) = अपने में समवेत करता है। शरीर ही पृथिवीलोक है और हृदय अन्तरिक्ष है। इसका शरीर स्वस्थ व दृढ़ होता है तथा हृदयान्तरिक्ष भी व्यापक व उदार वृत्तिवाला होता है। शरीर में पृथिवी की भाँति दृढ़ता होती है, हृदय में जलों की भाँति व्यापकता। जल व्यापक से हैं, व्यापकता के कारण इनका नाम 'आप: ' है (आप् व्याप्तौ) । ३. हे प्राणापानो ! (यजत्रा) = आप यष्टव्य व उपासनीय हो । (वाम्) = आपकी उपासना से (जूर्णः) = जीर्णपुरुष भी (अंहसः) = सब कष्टों व पापों से मुक्त होकर (अक्षुः) = व्याप्त जीवनवाला [अश् व्याप्तौ] दीर्घजीवी बनता है। []'असतो मा सद् गमय' की भाँति 'अंहसः' यह पञ्चमी 'छोड़कर ' इस अर्थ को दे रही है । ]
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्राणसाधना से वेदज्ञान की प्राप्ति होती है। हम वासनाओं को विनष्ट कर पाते हैं, जीर्णशक्ति नहीं होते, दृढ़ शरीर व उदार हृदय को प्राप्त करते हैं, रोगों से ऊपर उठकर दीर्घजीवी बनते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे दस्रा यजत्रा जिव्रिस्तौग्र्यो नाहं गोरोहेण वां दानायाववृतीय यथा माहिना क्षोण्यपः सचते तथा जूर्णोऽहं वां सचेयमक्षुरंहसो वां पृथग्रक्षेयम् ॥ ५ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (आ) समन्तात् (वाम्) युवाम् (दानाय) (ववृतीय) वर्त्तयामि। अत्र बहुलं छन्दसीति साभ्यासत्वम्। (दस्रा) दुःखोपक्षेतारौ (गोः) पृथिव्याः (ओहेन) बीजादिस्थापनेन (तौग्र्यः) तुग्रा बलिनस्तेषु भवः (न) इव (जिव्रिः) जीर्णो वृद्धः (अपः) जलानि (क्षोणी) भूमिः (सचते) सम्बध्नाति (माहिना) महत्वेन (वाम्) युवम् (जूर्णः) रोगी (वाम्) युवाम् (अक्षुः) व्याप्तुं शीलः (अंहसः) दुष्टाचारात् (यजत्रा) सङ्गमयितारौ ॥ ५ ॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमावाचकलुप्तोपमालङ्कारौ। विद्वांसो स्त्रीपुरुषेभ्य एवमुपदिशेयुर्यथा वयं युष्मभ्यं विद्या दद्याम दुष्टाचारात् पृथग्रक्षयेम तथा युष्माभिरप्याचरणीयम्। पृथिवीवत् क्षमोपकारादीनि कर्माणि कर्त्तव्यानि ॥ ५ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Ashvins, adorable friends of all, like an old and worn out person, like a strong man among the strong, by virtue of the gifts of mother earth I come to you for the gift of strength and sustenance. By virtue of your greatness and generosity the earth has the rain showers. Friends and benefactors, let me be free from sin and suffering even when I am old and tired and be with you for long.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

अन्वय:

O destroyers of misery! you unify people like an old person hailing from a strong person. I come to you to offer a gift in order to get a good return like sowing the seed. As the earth is great and connected with water, in the same manner, I an old and diseased person, may associate myself with you (to seek advice regarding the health etc.). Study various sciences, and I may keep you away from all sins.

भावार्थभाषाः - As we import knowledge to you and keep you away from all evil conduct, so you should also act. Like earth, you should perform benevolent acts of forgiveness and beneficence.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमा व वाचकलुप्तोपमालंकार आहेत. विद्वान लोकांनी स्त्री-पुरुषांना असा उपदेश करावा, की आम्ही जसे तुमच्यासाठी विद्या देतो, दुष्ट आचरणापासून दूर ठेवतो तसे तुम्हीही आचरण केले पाहिजे व पृथ्वीप्रमाणे क्षमा व परोपकार इत्यादी कर्म केले पाहिजे. ॥ ५ ॥