टिप्पणी: Sayanacharya and following him Prof. Wilson and Griffith have translated the Mantra wrongly taking Kaksheevaan to be the name of a particular Rishi who was the son of Ushik. Sayanacharya interprets it as follows. हे ब्रह्मणस्पते एतन्नामक देव ( सोमानम् ) अभिषवस्य कर्तारम् (स्वरणम्) देवेषु प्रकाशवन्तम् ( कृणुहि ) कुरु तत्र दृष्टान्तः (कक्षीवन्तम् ) एतन्नामकम् ऋषिम् । इव शब्दोऽत्राध्याहर्तव्यः । कक्षीवान् यथा देवेषु प्रसिद्धस्तद्वदित्यर्थः । यः कक्षीवान् ऋषि: (औशिज:) पुत्रः तम् इवेति पूर्वत्र योजना ॥ ( सायणभाष्ये तिलक संस्थान संस्करणे पृ० १४७ )। Here Sayanacharya has taken Kakshivan as a proper noun-the name of a particular Rishi and he takes him to be the son of a Rishi called Ushnik. All this is against the principle of the eternity of the Vedas which Sayanacharya has so strongly enunciated in his introduction to the commentary of the Rigveda on the basis of the Meenansa aphorisms भनित्वदर्शनाच, परन्तु श्रुति सामान्य मात्रम् | आख्या प्रवचनात् -( मीमांसा १-३१, ३३ ) and so on. Prof. Willson simply follows Sayanacharya and translates the Mantra- "Brahmanaspati, make the offeror of the libation illustrious among the Gods, like Kakshivat, the son of Usnik. In his notes, he narrates the whole story of Kakshivan on the basis of the Matsys and Vaju Puranas which are most un-authentic. To our great surprise, Skanda Swami also who has clearly stated in his commentary on the Nirukta that औपचारिको मन्त्रेष्वाख्यानसमयः । परमार्थेषु नित्यपक्ष इति सिद्धम् ॥ (निरुक्त भाष्ये २.७८) i. e. The stories that are sometimes found in the Vedas are allegorical or symbolical. As a matter of fact, the Vedas being eternal there can not be historical references in them is the real principle. Sayanacharya takes कक्षीवान् and उष्णिक् (Kaksheevan Ushik) as proper nouns and says— ( सोमानम् ) सोमस्य अभिषोतारम् (स्वरणम्) स्वृ-शब्दोपतापयो: शब्दयितारम् अर्चयितारं च कस्य सामर्थयात् स्तुतीनाम् ॥ यष्टारं स्तोतारं । (कृणुहि ) कुरु मां धनप्रदानेन अथवा सर्वत्र यः शब्दयते स्वरणः-प्रकाशः इत्यर्थः । अभिषोतारं मां स्वरणं देवमनुष्येषु प्रकाशं कुरु । हे ब्रह्मणस्पते कमिव । उच्यन्ते कक्षीवन्तम् लुप्तोपममेतद् द्रष्टव्यम् । कक्षीवन्तमिव ऋषिम् । कतमोऽयं कक्षीवान् । उच्यते यः औशिजः उशिकूपुत्रः ।। Venkata Madhava also in his brief translation says the and same thing- सोमानं प्रकाशयन्तं कुरु मां ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्तं यथा कृतवानसि | यः कक्षीवान् उशिक्प्रसूतः । स्वरति शब्द कर्मेति ॥ Is it not surprising that these great Acharyas have contradicted their own statement about the eternity of the Vedas and then impossibility of any historical references in them and in this Mantra, where there is no word denoting that it is a simile or illustration, they impose supply इव (like) from their own pocket and try to explain it on that basis. Shri Kapali Shastri, a great Yogi and disciple of Shri Aravinda has rightly remarked referring to the interpretation of Sayanacharya इव शब्दाध्याहारो नावश्यकः तं विनापि तात्पर्यसिद्धः । i. e. it is not at all necessary to put is as implication the word इव or like, because it can very well be explained without that. Then quoting from Yaskacharya's Nirukta regarding the meaning of कक्षीवान् शिज: कदयावान् शिज: उशिज: पुत्नः । उशिम् वष्टे: कान्ति कर्मण: Shri Kapali Shastri says- तर्हि उशिक् कान्तिमत् तेजो वा भवति तस्य अपत्यं तैजसः कक्षीवान् रहस्यवान् परमदैवतरहस्यसम्पन्न इति वाच्यं कक्षशब्दस्य गमनार्थे गोप्यांर्थे वा प्रसिद्धेः । योऽहम् औशिज:कान्तिजन्मातैजसः ते सोमानं सोतारं कक्षीवन्तं परम रहस्यविज्ञं मां स्वरणं प्रकाशनवन्तं देवेषु प्रख्यातं कुरु ब्रह्मणस्पते - इत्युपपन्नतरम् || (कपालिशास्त्रिकृते सिद्धाञ्जनभाष्ये प्रथम खण्ड पृ० २१३) Here rejecting historical interpretation, the great Yogi Scholar Shri Kapali Shastri explains the word कक्षीवान् in the sense of great knower of the secret of the Vedas and औशिज: as born of light. Though this spiritual interpretation, is a bit different from Rishi Dayananda's commentary, it is certainly akin to it and is on the same lines.

टिप्पणी: या मंत्राचा अर्थ सायणाचार्यांनी कल्पित पुराण इत्यादी ग्रंथांच्या भ्रामक गोष्टींनी लावलेला आहे. ॥ १ ॥