वांछित मन्त्र चुनें

इ॒मं नु सोम॒मन्ति॑तो हृ॒त्सु पी॒तमुप॑ ब्रुवे। यत्सी॒माग॑श्चकृ॒मा तत्सु मृ॑ळतु पुलु॒कामो॒ हि मर्त्य॑: ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

imaṁ nu somam antito hṛtsu pītam upa bruve | yat sīm āgaś cakṛmā tat su mṛḻatu pulukāmo hi martyaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इ॒मम्। नु। सोम॑म्। अन्ति॑तः। हृ॒त्ऽसु। पी॒तम्। उप॑। ब्रु॒वे॒। यत्। सी॒म्। आगः॑। च॒कृ॒म। तत्। सु। मृ॒ळ॒तु॒। पु॒लु॒ऽकामः॑। हि। मर्त्यः॑ ॥ १.१७९.५

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:179» मन्त्र:5 | अष्टक:2» अध्याय:4» वर्ग:22» मन्त्र:5 | मण्डल:1» अनुवाक:23» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब प्रकृत विषय में महौषधियों के सारसंग्रह को कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - मैं (यत्) जिस (इमम्) इस (हृत्सु) हृदयों में (पीतम्) पिये हुए (सोमम्) ओषधियों के रस के (उप, ब्रुवे) उपदेशपूर्वक कहता हूँ उसको (पुलुकामः) बहुत कामनावाला (मर्त्यः) पुरुष (हि) ही (सुमृलतु) सुखसंयुक्त करे अर्थात् अपने सुख में उसका संयोग करे। जिस (आगः) अपराध को हम लोग (चकृम) करें (तत्) उसको (नु) शीघ्र (सीम्) सब ओर से (अन्तिमः) समीप से सभी जन छोड़ें अर्थात् क्षमा करें ॥ ५ ॥
भावार्थभाषाः - जो महौषधियों के रस को पीते हैं, वे रोगरहित बलिष्ठ होते हैं, जो कुपथ्याचरण करते हैं, वे रोगों से पीड्यमान होते हैं ॥ ५ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सोम का रक्षण

पदार्थान्वयभाषाः - १. गत मन्त्र के अनुसार जब हम कामात्मा ही नहीं बन जाते तो (नु) = अब (इमं सोमम्) = इस सोमशक्ति को (अन्तितः) = प्रभु के सान्निध्य के द्वारा (हृत्सु पीतम्) = हृदय में ही पान किया हुआ (उपब्रुवे) = हम चाहते हैं। हम यही प्रार्थना करते हैं कि हम इस सोमशक्ति को अपने अन्दर ही सुरक्षित रख पाएँ । २. (यत्) = जो (सीम्) = निश्चय से (आग:) = अपराध (चकृम) = हम कर बैठें (तत्) = तो वे प्रभु (सुमृळतु) = हमारे जीवन को सुखी ही करें, क्योंकि (मर्त्यः) = मनुष्य हि निश्चय से (पुलुकाम:) = बहुत कामनावाला है। इस 'काम' का जीतना सुगम नहीं होता। इससे अभिभूत होकर हमसे अपराध हो जाए तो प्रभु हमें शक्ति दें कि हम भविष्य में ऐसे अपराधों से ऊपर उठ पाएँ । इस प्रकार वे प्रभु हमारे जीवनों को सुखी करें। ३. जीवन का वास्तविक आनन्द इसी बात पर निर्भर करता है कि कितने अंश में वासना को जीतकर अपने अन्दर सोम का पान कर पाये हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हमारी आराधना यही हो कि हम वासना से ऊपर उठकर सोम का रक्षण करनेवाले बनें ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ प्रकृतविषये महौषधिसारसङ्ग्रहविषयमाह ।

अन्वय:

अहं यदिमं हृत्सु पीतं सोममुपब्रुवे तत्पुलुकामो हि मर्त्यः सुमृळतु यदागो वयं चकृम तन्नु सीमन्तितस्सर्वे त्यजन्तु ॥ ५ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (इमम्) (नु) (सोमम्) ओषधिरसम् (अन्तितः) समीपतः (हृत्सु) हृदयेषु (पीतम्) (उप) (ब्रुवे) उपदिशामि (यत्) (सीम्) सर्वतः (आगः) अपराधम् (चकृम) कुर्य्याम। अत्राऽन्येषामपीति दीर्घः। (तत्) (सु) (मृळतु) सुखयतु (पुलुकामः) बहुकामः (हि) खलु (मर्त्यः) मनुष्यः ॥ ५ ॥
भावार्थभाषाः - ये महौषधिरसं पिबन्ति तेऽरोगा बलिष्ठा जायन्ते ये कुपथ्यमाचरन्ति ते रोगैः पीड्यन्ते ॥ ५ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - I have closely spoken of this soma of ecstatic passion from the inner reality of it, drunk and felt as it is in the depths of the heart. If I have committed a sin, please forbear and forgive. Man after all is subject to various passion, and desire (for self-fulfilment), mortal as he is.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Merits of the juice of Soma etc. is mentioned along with the demerits of the bad life.

अन्वय:

I tell you about the effect of juice of Soma (herbs) which, I have taken to my hearts content. A man who has many noble desires may confer happiness upon me. Whatever faults we have committed, may be forgiven by all, by the far and near ones.

भावार्थभाषाः - Those who drink the juice of Soma and other nourishing herbs become free from diseases and strong. But those who eat unwholesome things suffer from the various diseases.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे महौषधीचा रस पितात ते रोगरहित बलवान होतात. जे कुपथ्याचरण करतात ते रोगांनी त्रस्त होतात. ॥ ५ ॥