वांछित मन्त्र चुनें

प्रति॑ घो॒राणा॒मेता॑नाम॒यासां॑ म॒रुतां॑ शृण्व आय॒तामु॑प॒ब्दिः। ये मर्त्यं॑ पृतना॒यन्त॒मूमै॑र्ऋणा॒वानं॒ न प॒तय॑न्त॒ सर्गै॑: ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

prati ghorāṇām etānām ayāsām marutāṁ śṛṇva āyatām upabdiḥ | ye martyam pṛtanāyantam ūmair ṛṇāvānaṁ na patayanta sargaiḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

प्रति॑। घो॒राणा॑म्। एता॑नाम्। अ॒यासा॑म्। म॒रुता॑म्। शृ॒ण्वे॒। आ॒ऽय॒ताम्। उ॒प॒ब्दिः। ये। मर्त्य॑म्। पृ॒त॒ना॒ऽयन्त॑म्। ऊमैः॑। ऋ॒ण॒ऽवान॑म्। न। प॒तय॑न्त। सर्गैः॑ ॥ १.१६९.७

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:169» मन्त्र:7 | अष्टक:2» अध्याय:4» वर्ग:9» मन्त्र:2 | मण्डल:1» अनुवाक:23» मन्त्र:7


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब प्रकृत विषय में शूरवीर होने के गुणों को कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जैसे मैं (घोराणाम्) मारनेवाली (एतानाम्) इन पूर्वोक्त (अयासाम्) प्राप्त हुए वा (आयताम्) (मरुताम्) आते हुए पवनवत् शीघ्रकारी मनुष्य स्त्री जनों की जो (उपब्दिः) वाणी है उसको (प्रति, शृण्वे) बार-बार सुनता हूँ और (ये) जो (पृतनायन्तम्) अपने को सेना की इच्छा करते हुए (मर्त्यम्) मनुष्य को (ऋणावानम्) ऋणयुक्त को जैसे (न) वैसे (ऊमैः) रक्षणादि (सर्गैः) संसर्गों से युक्त विषयों के साथ (पतयन्त) स्वामी के समान मानें उनका सेवन करता हूँ, वैसे तुम भी आचरण करो ॥ ७ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमा और वाचकलुप्तोपमालङ्कार हैं। जो दुष्ट पुरुषों और स्त्रियों के कठोर शब्दों को सुनकर नहीं सोच करते हैं, वे शूरवीर होते हैं ॥ ७ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

वासनाओं के आक्रमण से रक्षण

पदार्थान्वयभाषाः - १. (घोराणाम्) = उदात्त, उत्कृष्ट अथवा रोग व वासनादि शत्रुओं के लिए भयंकर (एतानाम्) = [Shining] निर्मलता को उत्पन्न करने के कारण दीप्त, (अयासाम्) = निरन्तर गतिशील, (आयताम्) = शरीर में सर्वत्र गति करते हुए (मरुताम्) = प्राणों का (उपब्दि:) = स्तुतिवचन (प्रतिशृण्वे) = प्रतिदिन सुनाई पड़ता है। प्राणसाधक का जीवन उदात्त (घोर) बनता है, ज्ञान से दीप्त होता है। इसमें गमनशीलता होती है। यह प्राणसाधक सदा क्रियाशील होता हुआ प्रभु का स्मरण करता है । २. मरुत्=प्राण वे हैं, (ये) = जो (पृतनायन्तम्) = वासनाओं पर आक्रमण करनेवाले (मर्त्यम्) = मनुष्य को (ऊमैः) = रक्षणों के साथ (पतयन्त) = प्राप्त होते हैं। (न) = जिस प्रकार (ऋणावानम्) = ऋणी पुरुष के प्रति (सगैं:) = दृढ़ निश्चय के साथ पतयन्त जाते हैं । ऋणी से ऋण वापस लेने के लिए जैसे धनी पुरुष दृढ़ निश्चय के साथ जाता है, उसी प्रकार मरुत् (प्राण) साधना करनेवाले को रक्षण के उद्देश्य से प्राप्त होते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्राणसाधक पुरुष को वासनाओं के आक्रमण से बचाते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ प्रकृतविषये शूरवीरत्वगुणानाह ।

अन्वय:

हे मनुष्या यथाऽहं घोराणामेतानामयासामायतां मरुतां योपब्दिरस्ति तां प्रति शृण्व ये पृतनायन्तं मर्त्यमृणावानं नोमैः सर्गैः पतयन्त तान्सेवे तथा यूयमप्याचरत ॥ ७ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (प्रति) वीप्सायाम् (घोराणाम्) हन्त्रीणाम् (एतानाम्) पूर्वोक्तानाम् (अयासाम्) प्राप्तानाम् (मरुताम्) वायूनामिव विदुषां विदुषीजनानां वा (शृण्वे) (आयताम्) आगच्छतामागच्छन्तीनां वा (उपब्दिः) वाक्। उपब्दिरिति वाङ्ना०। निघं० १। ११। (ये) (मर्त्यम्) मनुष्यम् (पृतनायन्तम्) आत्मनः पृतनां सेनामिच्छन्तम् (ऊमैः) रक्षणादिभिः (ऋणावानम्) ऋणयुक्तम् (न) इव (पतयन्त) पतिमिवाचरन्तु। अत्राडभावः। (सर्गैः) संसृष्टैः ॥ ७ ॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमावाचकलुप्तोपमालङ्कारौ। ये दुष्टानां पुरुषाणां स्त्रीणां च कठोरान् शब्दान् श्रुत्वा न शोचन्ति ते शूरवीरा भवन्ति ॥ ७ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - I hear the echoes of the roar of awful and impetuous Maruts reaching their target and returning— Maruts which, with the creation and release of fresh energy and modes of protection, exhort and accelerate the speed of humanity on way to progress like an army advancing to victory.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of a brave person.

अन्वय:

O men ! I hear the noise of formidable and swift moving men and women. They are mighty like the winds and serve those who annihilate their wicked enemies with their protective power. Such persons march together to meet the foes. You should also act similarly.

भावार्थभाषाः - Those who do not budge an inch on the threats hurled by the wicked men and women are really brave.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमा व वाचकलुप्तोपमालंकार आहेत. जे दुष्ट पुरुष व स्त्रियांचे कठोर वचन ऐकूनही त्याकडे लक्ष देत नाहीत, शोक करीत नाहीत ते शूरवीर असतात. ॥ ७ ॥