वांछित मन्त्र चुनें

सोमा॑सो॒ न ये सु॒तास्तृ॒प्तांश॑वो हृ॒त्सु पी॒तासो॑ दु॒वसो॒ नास॑ते। ऐषा॒मंसे॑षु र॒म्भिणी॑व रारभे॒ हस्ते॑षु खा॒दिश्च॑ कृ॒तिश्च॒ सं द॑धे ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

somāso na ye sutās tṛptāṁśavo hṛtsu pītāso duvaso nāsate | aiṣām aṁseṣu rambhiṇīva rārabhe hasteṣu khādiś ca kṛtiś ca saṁ dadhe ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

सोमा॑सः। न। ये। सु॒ताः। तृ॒प्तऽअं॑शवः। हृ॒त्ऽसु। पी॒तासः॑। दु॒वसः॑। न। आस॑ते। आ। ए॒षा॒म्। अंसे॑षु। र॒म्भिणी॑ऽइव। र॒र॒भे॒। हस्ते॑षु। खा॒दिः। च॒। कृ॒तिः। च॒। सम्। द॒धे॒ ॥ १.१६८.३

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:168» मन्त्र:3 | अष्टक:2» अध्याय:4» वर्ग:6» मन्त्र:3 | मण्डल:1» अनुवाक:23» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - मैं (ये) जो पवनों के समान विद्वान् (तृप्तांशवः) जिनसे सूर्य किरण आदि पदार्थ तृप्त होते और वे (सुताः) कूट-पीट निकाले हुए (सोमासः) सोमादि ओषधि रस (हृत्सु) हृदयों में (पीतासः) पीये हुए हों उनके (न) समान वा (दुवसः) सेवन करनेवालों के (न) समान (आसते) बैठते स्थिर होते (एषाम्) इनके (अंसेषु) भुजस्कन्धों में (रम्भिणीव) जैसे प्रत्येक काम का आरम्भ करनेवाली स्त्री संलग्न हो वैसे (आ, रारभे) संलग्न होता हूँ। और जिन्होंने (हस्तेषु) हाथों में (खादिः) भोजन (च) और (कृतिः) क्रिया (च) भी धारण की है उनके साथ सब क्रियाओं को (सम्, दधे) अच्छे प्रकार धारण करता हूँ ॥ ३ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जो सज्जन ओषधियों के समान दुष्ट शिक्षा और दुष्टाचार के विनाश करने, सेवकों के समान सुख देने और पतिव्रता स्त्री के समान प्रिय आचरण करनेवाले क्रियाकुशल हैं, वे इस सृष्टि में सब विद्याओं के अच्छे धारण करने यथायोग्य कामों में वर्त्ताने को योग्य होते हैं ॥ ३ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

क्रियाशीलता व भोजन

पदार्थान्वयभाषाः - १. मरुत् अर्थात् प्राण वे हैं (ये) = जो (सुता:) = उत्पन्न हुए-हुए (सोमासः न) = सोमकणों के समान हैं। ये हमारे जीवनों में (तृप्तांशवः) = ज्ञान की किरणों को हर्षित करनेवाले हैं [तृप् = to gladden]। सोमकण सुरक्षित होकर ज्ञानाग्नि का ईंधन बनते हैं। प्राण इन सोमकणों को रक्षित करके बुद्धि का वर्धन करनेवाले होते हैं। ये सोमकण, प्राणसाधना के द्वारा, (पीतास:) = शरीर में ही रक्षित किये हुए (हृत्सु) = हृदयों में (दुवसः न) = परिचर्या-उपासना करनेवालों के समान (आसते) = आसीन होते हैं, अर्थात् मस्तिष्क के दृष्टिकोण से ये ज्ञानवर्धक हैं और हृदय के दृष्टिकोण से उपासना की वृत्तिवाले हैं, एवं प्राणसाधना हमें ज्ञानी व उपासक बनाती है । २. (एषाम्) = इन प्राणसाधकों के अंसेषु कन्धों पर (रम्भिणी इव) = आश्रय लेनेवाली के समान (रारभे) = वेदवाणीरूप 'युवति' [१।१६७।६ के अनुसार] आश्रय करती है, मानो वेदवाणी का इसके साथ परिणय हो जाता है च और (हस्तेषु) = इनके हाथों में (खादिः) = खाद्य भोजन (च) = तथा (कृतिः) = क्रियाशीलता (संदधे) = [सं धीयते] सम्यक् धारण की जाती है। वेदवाणी के अनुसार क्रियाओं को करते हुए ये अपने भोजन का अर्जन करते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ – प्राणसाधना से मस्तिष्क में ज्ञान तथा हृदय में उपासना की वृत्ति उत्पन्न होती है। इस साधना से हमारा वेदवाणी से परिणय होता है और हम क्रियाशील बनकर अपने भोजन को कमानेवाले होते हैं। ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

अहं ये सुतास्तृप्तांशवः सोमासो हृत्सु पीतासो न दुवसो न आसत एषामंसेषु रम्भिणीव आरारभे। यैर्हस्तेषु खादिश्च कृतिश्च ध्रियते तैस्सह सर्वाः सत्क्रियाः सन्दधे ॥ ३ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (सोमासः) सोमाद्योषधिरसाः (न) इव (ये) मरुत इव विद्वांसः (सुताः) निस्सारिताः (तृप्तांशवः) तृप्ता अंशवो येभ्यस्ते (हृत्सु) हृदयेषु (पीतासः) पीताः (दुवसः) परिचारकाः (न) इव (आसते) (आ) (एषाम्) (अंसेषु) भुजस्कन्धेषु (रम्भिणीव) यथाऽऽरम्भिका गृहकार्येषु चतुरा स्त्री (रारभे) रेभे (हस्तेषु) करेषु (खादिः) भोजनम् (च) (कृतिः) क्रिया (च) (सम्) सम्यक् (दधे) ॥ ३ ॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। ये सज्जना ओषधीवत्कुशिक्षादुष्टाचारविनाशकाः परिचारकवत् सुखप्रदाः पतिव्रतास्त्रीवत् प्रियाचारिणः क्रियाकुशलाः सन्ति तेऽत्र सृष्टौ सर्वा विद्याः संधातुमर्हन्ति ॥ ३ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Maruts, vibrant powers of enlightenment, nourishment and protection, like soma, with off-shoots spreading around, distilled and drunk to the last drop of the essence assimilated into the heart, abide with us, loved, honoured and admired as our own. I depend on their shoulders for support as a housewife depends upon the support of the head of family. And in their hands, the Maruts hold action in one and wear the band of victory on the other.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of learned persons.

अन्वय:

I join all my noble actions with persons who are like the Soma plants, with well nourished branches. These grow further then poured out (in libations) and are imbibed. Such persons get affection from all men, and they render useful service voluntarily and selflessly. I depend upon their shoulders like an active good wife (Depending upon her husband expert in domestic works). Such people have food material at their disposal as well as the power of action.

भावार्थभाषाः - The persons can acquire the knowledge of all sciences in this world, if they are capable to destroy ill education and evil conduct. They please like the servants and perform dear acts, like the chaste wives who are dexterous in doing noble deeds.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जे चांगले पुरुष औषधीप्रमाणे दुष्ट शिक्षण व दुष्टाचाराचा विनाश करणारे असतात, सेवकाप्रमाणे सुख देणारे असून पतिव्रता स्त्रियांप्रमाणे प्रिय आचरण करणारे व क्रियाकुशल असतात ते या सृष्टीत सर्व विद्या चांगल्या प्रकारे धारण करतात व यथायोग्य क्रिया करणारे असतात. ॥ ३ ॥