वांछित मन्त्र चुनें

यस्मा॒ ऊमा॑सो अ॒मृता॒ अरा॑सत रा॒यस्पोषं॑ च ह॒विषा॑ ददा॒शुषे॑। उ॒क्षन्त्य॑स्मै म॒रुतो॑ हि॒ता इ॑व पु॒रू रजां॑सि॒ पय॑सा मयो॒भुव॑: ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yasmā ūmāso amṛtā arāsata rāyas poṣaṁ ca haviṣā dadāśuṣe | ukṣanty asmai maruto hitā iva purū rajāṁsi payasā mayobhuvaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यस्मै॑। ऊमा॑सः। अ॒मृताः॑। अरा॑सत। रा॒यः। पोष॑म्। च॒। ह॒विषा॑। द॒दा॒शुषे॑। उ॒क्षन्ति॑। अ॒स्मै॒। म॒रुतः॑। हि॒ताःऽइ॑व। पु॒रु। रजां॑सि। पय॑सा। म॒यः॒ऽभुवः॑ ॥ १.१६६.३

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:166» मन्त्र:3 | अष्टक:2» अध्याय:4» वर्ग:1» मन्त्र:3 | मण्डल:1» अनुवाक:23» मन्त्र:3


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वानो ! (अमृताः) नाशरहित (ऊमासः) रक्षणादि कर्मवाले आप जैसे (मयोभुवः) सुख की भावना करनेवाले (हिताइव) हित सिद्ध करनेवालों के समान (मरुतः) पवन (अस्मै) इस प्राणी के लिये (पयसा) जल से (पुरु) बहुत (रजांसि) लोकों वा स्थलों को (उक्षन्ति) सींचते हैं वैसे (यस्मै) जिस (ददाशुषे) देनेवाले के लिये (हविषा) विद्यादि देने से (रायः) धर्मयुक्त धन की (पोषम्) पुष्टि को (च) और विद्या को (अरासत) देते हैं वह भी ऐसे ही वर्त्ते ॥ ३ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। मनुष्यों को वायु के समान सबके सुखों को अच्छे प्रकार विद्या और सत्योपदेश से जल से वृक्षों के समान सींचकर मनुष्यों की वृद्धि करनी चाहिये ॥ ३ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

धन का पोषण

पदार्थान्वयभाषाः - १. (यस्मै) = जिसके लिए (ऊमासः) = रोगों से रक्षित करनेवाले (अमृताः) = असमय की मृत्यु से बचानेवाले प्राण (रायस्पोषम् च) = धन के पोषण को भी अरासत देते हैं, उस (हविषा ददाशुषे) = हवि के द्वारा प्रभु के प्रति अपना अर्पण करनेवाले (अस्मै) = इस उपासक के लिए (मरुतः) = प्राण (हिताः इव) = हितकर मित्रों के समान (रजांसि) = इसके शरीरस्थ भिन्न-भिन्न लोकों को– सब अङ्गों को (पुरु:) = पालन व पूरणात्मक प्रकार से उक्षन्ति सिक्त करते हैं । [क] प्राणसाधना से शरीर में शक्ति का रक्षण होता है, [ख] इससे यह साधक धन कमाने के योग्य बनता है, [ग] प्राणसाधना से वृत्ति की पवित्रता के कारण यह भोगों में न फँसकर धन का यज्ञों में विनियोग करता है, (घ) इस यज्ञात्मक वृत्ति के कारण इसके अङ्ग प्रत्यङ्ग शक्ति सम्पन्न बने रहते हैं । २. इस प्रकार प्राण इस साधक के लिए पयसा-आप्यायन के द्वारा (मयोभुवः) = कल्याण उत्पन्न करनेवाले होते हैं। इसका एक-एक अङ्ग शक्ति से पूर्ण होता है और इस प्रकार यह कल्याणयुक्त जीवनवाला होता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्राण हमें नीरोग व शक्तिसम्पन्न बनाते हैं। इससे हमें धन के पोषण की योग्यता प्राप्त होती है और हम उन धनों को भोगों में व्यय न करके यज्ञों में लगाते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे विद्वांसोऽमृता ऊमासो भवन्तो यथा मयोभुवो हिताइव मरुतोऽस्मै पयसा पुरु रजांस्युक्षन्ति तथा यस्मै ददाशुषे हविषा रायस्पोषं विद्याञ्चारासत सोऽप्येवमेवेह वर्त्तेत ॥ ३ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यस्मै) (ऊमासः) रक्षणादिकर्त्तारः (अमृताः) नाशरहिताः (अरासत) रासन्ते (रायः) धर्म्यस्य धनस्य (पोषम्) पुष्टिम् (च) (हविषा) विद्यादिदानेन (ददाशुषे) दात्रे (उक्षन्ति) सिञ्चन्ति (अस्मै) संसाराय (मरुतः) वायवः (हिताइव) यथा हितसंपादकास्तथा (पुरु) पुरूणि बहूनि। अत्र संहितायामिति दीर्घः। सुपां सुलुगिति शसो लुक्। (रजांसि) (पयसा) जलेन (मयोभुवः) सुखं भावुकाः ॥ ३ ॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। मनुष्यैर्वायुवत्सर्वेषां सुखानि संसाध्य विद्यासत्योपदेशैर्जलेन वृक्षं सिक्त्वेव मनुष्या वर्द्धनीयाः ॥ ३ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Just as imperishable protectors provide wealth and nourishment for the man who gives liberally in charity alongwith offerings of fragrant materials into the yajna fire, so do the Maruts, winds and other natural energies, kind and beneficent, like favourable helpers at the beck and call of a friend, overflow many regions of earth and skies with milk and water for the sake of the man of yajna.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The learned should show the path of progress to mankind.

अन्वय:

O learned persons ! you are protectors and immortal (by the nature of the soul). You bestow happiness and are benevolent like the air and water when mixed. A person surrendering himself to you is blessed with several benefits. In fact, he gives knowledge and prosperity of all kinds.

भावार्थभाषाः - The men should help in the advancement of people by imparting the knowledge and true sermons like the tress. They should accomplish the happiness and welfare of all like the air.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. माणसांनी वायूप्रमाणे सर्वांच्या सुखासाठी चांगल्या प्रकारे विद्या व सत्योपदेश करावा. जलाने वृक्षाला सिंचित केले जाते, त्याप्रमाणे माणसाची वृद्धी केली पाहिजे. ॥ ३ ॥