वांछित मन्त्र चुनें

भूरि॑ चकर्थ॒ युज्ये॑भिर॒स्मे स॑मा॒नेभि॑र्वृषभ॒ पौंस्ये॑भिः। भूरी॑णि॒ हि कृ॒णवा॑मा शवि॒ष्ठेन्द्र॒ क्रत्वा॑ मरुतो॒ यद्वशा॑म ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

bhūri cakartha yujyebhir asme samānebhir vṛṣabha pauṁsyebhiḥ | bhūrīṇi hi kṛṇavāmā śaviṣṭhendra kratvā maruto yad vaśāma ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

भूरि॑। च॒क॒र्थ॒। युज्ये॑भिः। अ॒स्मे इति॑। स॒मा॒नेभिः॑। वृ॒ष॒भ॒। पौंस्ये॑भिः। भूरी॑णि। हि। कृ॒णवा॑म। श॒वि॒ष्ठ॒। इन्द्र॑। क्रत्वा॑। म॒रु॒तः॒। यत्। वशा॑म ॥ १.१६५.७

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:165» मन्त्र:7 | अष्टक:2» अध्याय:3» वर्ग:25» मन्त्र:2 | मण्डल:1» अनुवाक:23» मन्त्र:7


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (वृषभ) उपदेश की वर्षा करनेवाले ! जैसे आप (समानेभिः) समान तुल्य (युज्येभिः) योग्य कर्मों वा (पौंस्येभिः) पुरुषार्थों से (अस्मे) हमारे लिये (भूरि) बहुत सुख (चकर्थ) करते हैं उन आपके लिये हम लोग (भूरीणि) बहुत सुख (कृणवाम) करें। हे (शविष्ठ) बलवान् (इन्द्र) सबको सुख देनेवाले ! जैसे आप (क्रत्वा) उत्तम बुद्धि से हम लोगों को विद्वान् करते हैं वैसे हम लोग आपकी सेवा करें। हे (मरुतः) विद्वान् मनुष्यो ! तुम (यत्) जिसकी कामना करो उसकी हम भी (वशाम, हि) कामना ही करें ॥ ७ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे इस संसार में विद्वान् जन पुरुषार्थ से सबको विद्या और उत्तम शिक्षा से युक्त करते हैं, वैसे इनको सब सत्कारयुक्त करें। जो सब विद्याओं के पढ़ाने और सबके सुख को चाहनेवाले हों, वे पढ़ाने और उपदेश करने में प्रधान हों ॥ ७ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

‘शक्तिप्रदाता' प्रभु

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे (वृषभ) = शक्तिशालिन् ! हमपर सुखों का वर्षण करनेवाले प्रभो! आपने (युज्येभिः) = हमारे साथ संगत होनेवाले (समानेभिः) = [सम् आनयति] हमें सम्यक् प्राणित करनेवाले (पौंस्येभिः) = बलों से (अस्मे) = हमारे लिए (भूरि चकर्थ) = बहुत कुछ दिया है। हमें इन बलों को देकर आपने जीवनयात्रा में सफल होने योग्य बनाया है। २. हे (शविष्ठ) = शक्तिशालिन् ! (इन्द्र) = परमैश्वर्यशालिन् प्रभो ! हम इन शक्तियों को प्राप्त करके हि निश्चय से भूरीणि पालन व पोषणात्मक कर्मों को कृणवाम करनेवाले बनें [भूरि-भृ धारणपोषणयोः] । शक्ति का प्रयोग हम सदा पालन व पोषणात्मक कर्मों में करें। ३. हम (मरुतः) = प्राणसाधना करनेवाले (यत्) = जो (वशाम) = चाहें [wish] वह (कृत्वा) = कर्म के द्वारा ही चाहें । हमारी प्रार्थनाएँ पूर्ण पुरुषार्थ के उपरान्त ही हों।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्रभु हमें शक्ति देते हैं। शक्ति प्राप्त करके हम पालनात्मक कर्मों में व्यापृत हों। हमारी प्रार्थना पुरुषार्थ के साथ हो ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे वृषभ यथा त्वं समानेभिर्युज्येभिः पौंस्येभिरस्मे भूरि सुखं चकर्थ। तस्मै तुभ्यं वयं भूरीणि सुखानि कृणवाम। हे शविष्ठेन्द्र यथा त्वं क्रत्वाऽस्मान् विदुषः करोषि तथा वयं तव सेवां कुर्याम। हे मरुतो यूयं यत् कामयिष्यध्वे तद्वयमपि वशाम हि कामयेमहि ॥ ७ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (भूरि) बहु (चकर्थ) करोषि (युज्येभिः) योजनीयैः कर्मभिः (अस्मे) अस्मभ्यम् (समानेभिः) तुल्यैः (वृषभ) उपदेशवर्षक (पौंस्येभिः) पुरुषार्थैः (भूरीणि) बहूनि (हि) किल (कृणवाम) कुर्याम। अत्रान्येषामपीति दीर्घः। (शविष्ठ) बलिष्ठ (इन्द्र) सर्वसुखप्रद (क्रत्वा) प्रज्ञया (मरुतः) विद्वांसो मनुष्याः (यत्) यम् (वशाम) कामयेमहि ॥ ७ ॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथेह विद्वांसो पुरुषार्थेन सर्वान् विद्यासुशिक्षायुक्तान् कुर्वन्ति तथैतान् सर्वे सत्कुर्युः। ये सर्वविद्याऽध्यापकाः सर्वेषां सुखं कामुकाः स्युस्तेऽध्यापनोपदेशयोः प्रधाना भवन्तु ॥ ७ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, lord of power and generosity, with nature’s energy harnessed for acts of general, universal and humane value, you have done us proud with many useful, equal and valorous acts of nobility. Indra, lord of highest valour and peace, and Maruts, heroes of tempestuous speed and performance, let us too do a lot of great things and achieve what we want with noble yajnic acts of love and generosity.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The learned persons should study and teach both.

अन्वय:

O wise men ! you shower good sermons. You bestow upon us happiness with your equally good schemes and initiated through your wisdom. You take pains for it. Likewise, we also make you happy. O mighty Indra ! as you make us learned, so let us serve you well. O learned persons ! the way you think for our benefit, likewise, let us also have the same urge for you.

भावार्थभाषाः - As learned persons endow all with their wisdom and good education, likewise we should honor them. Those scholars should hold prominent positions in the fields of teaching and preaching. The teachers of all disciplines earnestly desire the welfare and happiness of all.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. या जगात विद्वान लोक पुरुषार्थाने सर्वांना विद्या व उत्तम शिक्षणाने युक्त करतात. त्यांचा सर्वांनी सत्कार करावा. जे सर्व विद्येचे अध्यापन व सर्वांच्या सुखाची कामना करणारे असतात, ते अध्यापन व उपदेश यात मुख्य असावेत. ॥ ७ ॥