वांछित मन्त्र चुनें

क्व१॒॑ स्या वो॑ मरुतः स्व॒धासी॒द्यन्मामेकं॑ स॒मध॑त्ताहि॒हत्ये॑। अ॒हं ह्यु१॒॑ग्रस्त॑वि॒षस्तुवि॑ष्मा॒न्विश्व॑स्य॒ शत्रो॒रन॑मं वध॒स्नैः ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

kva syā vo marutaḥ svadhāsīd yan mām ekaṁ samadhattāhihatye | ahaṁ hy ugras taviṣas tuviṣmān viśvasya śatror anamaṁ vadhasnaiḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

क्व॑। स्या। वः॒। म॒रु॒तः॒। स्व॒धा। आ॒सी॒त्। यत्। माम्। एक॑म्। स॒म्ऽअध॑त्त। अ॒हि॒ऽहत्ये॑। अ॒हम्। हि। उ॒ग्रः। त॒वि॒षः। तुवि॑ष्मान्। विश्व॑स्य। शत्रोः॑। अन॑मम्। व॒ध॒ऽस्नैः ॥ १.१६५.६

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:165» मन्त्र:6 | अष्टक:2» अध्याय:3» वर्ग:25» मन्त्र:1 | मण्डल:1» अनुवाक:23» मन्त्र:6


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (मरुतः) प्राण के समान वर्त्तमान विद्वानो ! (यत्) जिससे (माम्) मुझ (एकम्) एक को (अहिहत्ये) मेघ के वर्षण होने में (समधत्त) अच्छे प्रकार धारण करो (स्या) वह (वः) आपका (स्वधा) अन्न और जल (क्व) कहाँ (आसीत्) है वैसे (तुविष्मान्) बलवान् (उग्रः) तीव्र स्वभाववाला (अहम्) मैं जो (तविषः) बलवान् (विश्वस्य) समग्र (शत्रोः) शत्रु के (वधस्नैः) वध से नहानेवाले शस्त्र उनसे साथ (अनमम्) नमता हूँ (हि) उसी मुझको तुम सुख में धारण करो ॥ ६ ॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य विद्याओं को धारण कर सूर्य जैसे मेघ को वैसे शत्रु बल को निवृत्त करें, वे सब विद्वान् के प्रति पूछें कि जो सबको धारण करनेवाली शक्ति है, वह कहाँ है ? सर्वत्र स्थित है, यह उत्तर है ॥ ६ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

प्रभु अपनी सहायता करनेवालों का रक्षक है

पदार्थान्वयभाषाः - १. गत मन्त्र की समाप्ति पर प्रार्थना थी कि 'हमारे आत्मतत्त्व के धारण के अनुसार आप हमारे होइए।' प्रभु इन प्रार्थना करनेवाले मरुतों से कहते हैं कि हे (मरुतः) = प्राणसाधक पुरुषो ! (वः) = आपकी (स्या) = वह (स्व-धा) = आत्मतत्त्व की धारणा (क्व आसीत्) = कहाँ गई? [कहाँ है] (यत्) = जो तुम (मां एकम्) = मुझ अकेले को ही (अहि-हत्ये) = इस वासनारूप वृत्र के मारने में (समधत्त) = स्थापित करते हो। तुम भी तो वासना को जीतने का प्रयत्न करो । हाँ, तुम प्रयत्न करोगे तो मैं तुम्हारा सहायक बनूँगा ही। २. (अहम्) = मैं हि निश्चय से (उग्रः) = तेजस्वी व शत्रुभयंकर हूँ, (तविष:) = बलवान् हूँ (तुविष्मान्) = महत्त्व से युक्त हूँ । (विश्वस्य शत्रोः) = सब शत्रुओं का (वधस्नैः) = [वध स्ना-शौचेः] वध द्वारा शोधनों से (अनमम्) = [अन्तर्भावितण्यर्थः] वश में करनेवाला हूँ [अनमयम्] मैं तुम्हारे इन वासनारूप शत्रुओं को अवश्य विनष्ट करूँगा, परन्तु तुम्हें भी तो आत्मतत्त्व के धारण का प्रयत्न करना चाहिए। तुम्हारी स्वधा के अनुपात में ही मेरी सहायता तुम्हें प्राप्त होगी ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ प्राप्त होता है। – वासना- विनाश के लिए प्रयत्न करनेवालों ही को प्रभु का साहाय्य अवश्य प्राप्त होता है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे मरुतो यद्यतो मामेकमहिहत्ये समधत्त स्या वः स्वधा क्वाऽऽसीत्। यथा तुविष्मानुग्रोऽहं तविषो विश्वस्य शत्रोर्वधस्नैरनमँस्तं हि मां यूयं सुखे धरत ॥ ६ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (क्व) कुत्र (स्या) असौ (वः) युष्माकम् (मरुतः) प्राणा इव वर्त्तमानाः (स्वधा) अन्नमुदकं वा (आसीत्) अस्ति (यत्) (माम्) (एकम्) (समधत्त) सम्यग् धरतः (अहिहत्ये) मेघहनने (अहम्) (हि) खलु (उग्रः) तीव्रस्वभावः (तविषः) बलवतः (तुविष्मान्) बलवान्। तुविरिति बलना०। निघं० ३। १। (विश्वस्य) समग्रस्य (शत्रोः) (अनमम्) नमामि (वधस्नैः) यानि वधेन स्नापयन्ति शस्त्राणि तैः ॥ ६ ॥
भावार्थभाषाः - ये मनुष्या विद्या धृत्वा सूर्यो मेघमिव शत्रुबलं निवारयेयुस्ते सर्वे विद्वांसं प्रति पृच्छेयुर्या सर्वधारिका शक्तिर्वर्त्तते सा क्वाऽस्तीति सर्वत्र स्थितेत्युत्तरम् ॥ ६ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O Maruts, tempestuous powers of knowledge, speed and energy, where is that essential strength and energy of yours which you placed in me to break the clouds of rain showers by myself alone? Bright, blazing and awful of power, I bow in homage to you with all my fatal weapons of defence against the enemies of the world and humanity. (The strength and energy is everywhere in nature, in fire, water and electric and magnetic force, and in the sunbeams. Let us exploit these with knowledge and scientific technique.)
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Á man should seek the fountain-head of Supreme Energy.

अन्वय:

O powerful scholars! you are dear to me like my pranas (life). Tell me the source of your power when you supported me (the king) in the act of the annihilation of the serpent-like enemies? I am indeed fierce, strong and mighty and make my enemies bow down with death-dealing arms.

भावार्थभाषाः - Those who destroy the strength of the enemies by upholding Dharma (righteousness) like the sun dispersing all the clouds, let them seek knowledge from the learned persons. The query is where resides the upholding power? They should answer that the Supreme upholding power is everywhere.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - सूर्य जसा मेघाला तसे जी माणसे विद्या धारण करून शत्रू बल नष्ट करतात त्यांनी सर्व विद्वानांना विचारावे की सर्वांना धारण करणारी शक्ती कुठे आहे? सर्वत्र स्थित आहे हे त्याचे उत्तर आहे. ॥ ६ ॥