वांछित मन्त्र चुनें

ब्रह्मा॑णि मे म॒तय॒: शं सु॒तास॒: शुष्म॑ इयर्ति॒ प्रभृ॑तो मे॒ अद्रि॑:। आ शा॑सते॒ प्रति॑ हर्यन्त्यु॒क्थेमा हरी॑ वहत॒स्ता नो॒ अच्छ॑ ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

brahmāṇi me matayaḥ śaṁ sutāsaḥ śuṣma iyarti prabhṛto me adriḥ | ā śāsate prati haryanty ukthemā harī vahatas tā no accha ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ब्रह्मा॑णि। मे॒। म॒तयः॑। शम्। सु॒तासः॑। शुष्मः॑। इ॒य॒र्ति॒। प्रऽभृ॑तः। मे॒। अद्रिः॑। आ। शा॒स॒ते॒। प्रति॑। ह॒र्य॒न्ति॒। उ॒क्था। इ॒मा। हरी॒ इति॑। व॒ह॒तः॒। ता। नः॒। अच्छ॑ ॥ १.१६५.४

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:165» मन्त्र:4 | अष्टक:2» अध्याय:3» वर्ग:24» मन्त्र:4 | मण्डल:1» अनुवाक:23» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जैसे (प्रभृतः) शास्त्रविज्ञान से भरा हुआ (शुष्मः) बलवान् (अद्रिः) मेघ के समान (मे) मेरा उपदेश सबको (इयर्त्ति) प्राप्त होता, वा जैसे (सुतासः) प्राप्त हुए (मतयः) मननशील मनुष्य (मे) मेरे (ब्रह्माणि) धनों वा अन्नों को और (शम्) सुख को (आशासते) चाहते हैं, वा (इमा) इन (उक्था) कहने के योग्य पदार्थों की (प्रति, हर्यन्ति) प्रीति से कामना करते हैं, वा जैसे (ता) वे (हरी) धारण-आकर्षण गुण (नः) हम लोगों को (अच्छ) अच्छा (वहतः) प्राप्त होते हैं, वैसे तुम सब होओ ॥ ४ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जो उदार हैं वे मेघ के समान सबके लिये समान सुखों को वर्षाते हैं, सबके लिये विद्यादान की कामना करते हैं। जैसे अपने को सुख की इच्छा करते हैं वैसे औरों को सुख करने और दुःखों का विनाश करने को सब चाहैं ॥ ४ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

ज्ञान, बुद्धि व सोम

पदार्थान्वयभाषाः - १. प्रभु प्राणसाधकों से कहते हैं कि (मे) = मेरे (ब्रह्माणि) = ये वेदरूप ज्ञान, (मतयः) = मुझसे दी गई बुद्धियाँ, (सुतासः) = मेरी व्यवस्था से उत्पन्न किये गये सोमकण- ये सब (शम्) = शान्ति देनेवाले हैं। 'ज्ञान, बुद्धि व शक्ति' मनुष्य के जीवन को सुन्दर बनानेवाले हैं। सोम के रक्षण से (शुष्मः) = शत्रुशोषक बल इयर्ति प्राप्त होता है । (मे) = मेरा यह (अद्रिः) = मेघ (प्रभृतः) = [प्रकृष्टं भृतं येन] प्रकृष्ट भरणवाला है। मेघजल वस्तुतः नीरोगता व दीर्घायुष्य प्राप्त करानेवाला है, मेघजल शरीर में सौम्य शक्ति को उत्पन्न करता है। २. (आशासते) = सब मेरी ही प्रार्थना करते हैं, (उक्था) = सब स्तोत्र (प्रतिहर्यन्ति) = मेरी ही कामना करते हैं- सब स्तोत्र मुझे ही प्राप्त होते हैं । (ता) = वे (इमा) = ये हरी ज्ञानेन्द्रिय व कर्मेन्द्रियरूप अश्व (नः) = हमारी अच्छ ओर ही (वहतः) = प्राप्त कराते हैं। ये इन्द्रियाश्व इसीलिए दिये गये हैं कि इनके द्वारा हम जीवन यात्रा में उन्नति करते हुए प्रभु को प्राप्त हों ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ – 'ज्ञान, बुद्धि व सोम' प्रभु द्वारा प्राप्त कराये गये हैं ताकि हम जीवन को शान्त बना सकें और अन्ततः प्रभु को प्राप्त होनेवाले हों ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे मनुष्या यथा प्रभृतः शुष्मोऽद्रिर्मेघ इव मे उपदेशः सर्वानियर्त्ति। तथा सुतासो मतयो मे ब्रह्माणि शं चाशासते। इमोक्था प्रति हर्यन्ति यथा ता हरी नोऽस्मानच्छ वहतस्तथा यूयं भवत ॥ ४ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (ब्रह्माणि) धनान्यन्नानि वा (मे) मम (मतयः) मननशीला मनुष्याः (शम्) सुखम् (सुतासः) प्राप्ताः (शुष्मः) बलवान् (इयर्त्ति) प्राप्नोति (प्रभृतः) (मे) मम (अद्रिः) मेघः (आ) (शासते) इच्छन्ति (प्रति) (हर्यन्ति) कामयन्ते (उक्था) वक्तुं योग्यानि (इमा) इमानि (हरी) धारणकर्षणगुणौ (वहतः) प्राप्नुतः (ता) तौ (नः) अस्मान् (अच्छ) सम्यक् ॥ ४ ॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। य उदारास्ते मेघवत् सर्वेभ्यः सुखानि वर्षन्ति सर्वेभ्यो विद्यादानं कामयन्ते। यथाऽऽत्मसुखमिच्छन्ति तथा परेषां सुखानि कर्त्तुं दुःखानि विनाशयितुं सर्व इच्छन्तु ॥ ४ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - May the wealth and power, the people and ideas of the nation, and the noble achievements of peace and joy be for our good. The strength, the cloud and the thunderbolt deployed go forward for our good and peace. The songs of praise arise and celebrate us. May the horses of Indra, the energies of sunbeams and electrical energy, carry us onward.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The liberal persons are praised.

अन्वय:

O men! my sermon full of shastric knowledge and powerful benefits all like the cloud. Similarly thoughtful persons desire wealth, food and happiness and also sweet words from me. The way powers of upholding and attracting carry on us well, you should also be like that.

भावार्थभाषाः - Those who are generous, showerers of happiness on all like the clouds desire to give knowledge to all. As men desire their own happiness, likewise they should also aspire to make others happy by mitigating their sufferings.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जे उदार आहेत ते मेघाप्रमाणे सगळ्यांच्या सुखासाठी वृष्टी करतात, सर्वांसाठी विद्यादानाची कामना करतात. जशी आपल्या सुखाची इच्छा करतात तशी इतरांच्या सुखाची कामना करावी व दुःखाचा विनाश करण्याची इच्छा बाळगावी. ॥ ४ ॥