वांछित मन्त्र चुनें

त्रीणि॑ त आहुर्दि॒वि बन्ध॑नानि॒ त्रीण्य॒प्सु त्रीण्य॒न्तः स॑मु॒द्रे। उ॒तेव॑ मे॒ वरु॑णश्छन्त्स्यर्व॒न्यत्रा॑ त आ॒हुः प॑र॒मं ज॒नित्र॑म् ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

trīṇi ta āhur divi bandhanāni trīṇy apsu trīṇy antaḥ samudre | uteva me varuṇaś chantsy arvan yatrā ta āhuḥ paramaṁ janitram ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

त्रीणि॑। ते॒। आ॒हुः॒। दि॒वि। बन्ध॑नानि। त्रीणि॑। अ॒प्ऽसु। त्रीणि॑। अ॒न्तरिति॑। स॒मु॒द्रे। उ॒तऽइ॑व। मे॒। वरु॑णः। छ॒न्त्सि॒। अ॒र्व॒न्। यत्र॑। ते॒। आ॒हुः। प॒र॒मम्। ज॒नित्र॑म् ॥ १.१६३.४

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:163» मन्त्र:4 | अष्टक:2» अध्याय:3» वर्ग:11» मन्त्र:4 | मण्डल:1» अनुवाक:22» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अर्वन्) विशेष ज्ञानवाले सज्जन ! (यत्र) जहाँ (ते) तेरा (परमम्) उत्तम (जनित्रम्) जन्म (आहुः) कहते हैं वहाँ मेरा भी उत्तम जन्म है, (वरुणः) श्रेष्ठ तूँ जैसे (छन्त्सि) बलवान् होता है वैसे मैं बलवान् होता हूँ, जैसे (ते) तेरे (त्रीणि) तीन (अन्तः) भीतर (समुद्रे) अन्तरिक्ष में (त्रीणि) तीन (अप्सु) जलों में (त्रीणि) तीन (दिवि) प्रकाशमान अग्नि में भी (बन्धनानि) बन्धन (आहुः) अगले जनों ने कहे हैं (उतेव) उसीके समान (मे) मेरे भी हैं ॥ ४ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जैसे अग्नि के कारण, सूक्ष्म और स्थूल रूप हैं, वायु, अग्नि, जल और पृथिवी के भी हैं, वैसे सब उत्पन्न हुए पदार्थों के तीन स्वरूप हैं। हे विद्वान् ! जैसे तुम्हारा विद्या जन्म उत्तम है, वैसा मेरा भी हो ॥ ४ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

नवधा भक्ति - नौ व्रत

पदार्थान्वयभाषाः - १. गतमन्त्र के अनुसार (ते दिवि) = तेरे मस्तिष्करूप द्युलोक में (त्रीणि बन्धनानि आहुः) = तीन बन्धनों को कहते हैं । तेरे मस्तिष्क में 'प्रकृति, जीव व परमात्मा' के ज्ञानरूप तीन बन्धन होते हैं। ऋग्वेद के द्वारा तू प्रकृति का ज्ञान प्राप्त करता है, यजुर्वेद के द्वारा जीव का ज्ञान तथा साम के द्वारा परमात्मा का ज्ञान प्राप्त करता है। ये ज्ञान ही तेरे तीन बन्धन होते हैं । २. (अप्सु त्रीणि) = ' आपोमयाः प्राणा: ' प्राण ही 'आप: ' हैं। इनके विषय में तेरे तीन बन्धन हैं। ये तीन बन्धन . ही 'भूः, भुवः स्वः', 'प्राण, अपान, व्यान' या 'स्वास्थ्य, ज्ञान व जितेन्द्रियता' कहलाते हैं । प्राणसाधना के द्वारा शरीर में तू स्वस्थ बनता है, मस्तिष्क में ज्ञानी तथा मन में जितेन्द्रियवृत्तिवाला बनता है। ३. (समुद्रे अन्तः) = इस अन्तः समुद्र में [स+मुद्] मोद के साथ रहनेवाले हृदयान्तरिक्ष में भी (त्रीणि) = तीन बन्धन हैं। तू हृदय में तीन व्रत धारण करता है कि- यहाँ 'काम' को प्रविष्ट नहीं होने दूंगा, 'क्रोध' से सदा अनाक्रान्त रहूँगा, 'लोभ' से अभिभूत नहीं होऊँगा । ४. (उत इव) = [अपि च] और इस प्रकार अपने को नौ बन्धनों में बाँधकर (वरुणः) = श्रेष्ठ बना हुआ तू [वरुणो नाम वरः श्रेष्ठः] (मे छन्त्सि) = मेरी अर्चना करता है। प्रभु की वास्तविक पूजा यही है कि मनुष्य [क] 'प्रकृति, जीव, परमात्मा' का ज्ञान प्राप्त करे, [ख] स्वस्थ, ज्ञानी व जितेन्द्रिय बने, [ग] काम, क्रोध, लोभ से ऊपर उठे। हे (अर्वन्) = वासनाओं का संहार करनेवाले जीव ! यही वह नवधाभक्ति है (यत्र) = जिसमें (ते) = तेरे (परमं जनित्रम्) = सर्वोत्तम विकास को (आहुः) = कहते हैं । जीव की सर्वोत्तम उन्नति यही है कि वह अपने को इन नौ व्रतों के बन्धनों में बाँधकर प्रभु की नवधा भक्ति करनेवाला बने ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्रभु का सच्चा भक्त वही है जो प्रकृति, जीव, परमात्मा' का ज्ञान प्राप्त करता है, 'स्वस्थ, ज्ञानी व जितेन्द्रिय' बनता है, 'काम, क्रोध, लोभ' से ऊपर उठता है। यही उसका परम विकास भी है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे अर्वन् यत्र ते परमं जनित्रमाहुस्तत्र ममाप्यस्ति वरुणस्त्वं यथा छन्त्सि तथाऽहं छन्दयामि यथा ते त्रीण्यन्तस्समुद्रे त्रीण्यप्सु त्रीणि दिवि च बन्धनान्याहुरुतेव मे सन्ति ॥ ४ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (त्रीणि) (ते) तव (आहुः) वदन्ति (दिवि) प्रकाशमयेऽग्नौ (बन्धनानि) (त्रीणि) (अप्सु) (त्रीणि) (अन्तः) आभ्यन्तरे (समुद्रे) अन्तरिक्षे (उतेव) (मे) मम (वरुणः) श्रेष्ठः (छन्त्सि) ऊर्जयसि (अर्वन्) विज्ञातः (यत्र) अत्र ऋचि तुनुघेति दीर्घः। (ते) तव (आहुः) कथयन्ति (परमम्) प्रकृष्टम् (जनित्रम्) जन्म ॥ ४ ॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। यथाऽग्नेः कारणसूक्ष्मस्थूलानि स्वरूपाणि सन्ति। वाय्वग्न्यप्पृथिवीनां च वर्त्तन्ते तथा सर्वेषां जातानां पदार्थानां त्रीणि स्वरूपाणि सन्ति। हे विद्वन् यथा तव विद्याजन्म प्रकृष्टमस्ति तथा ममापि स्यात् ॥ ४ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Three are your forms, they say, in the field of light, they are causal, subtle and gross. Three are in the sphere of the waters, and three are in the region of the skies in the winds, the same three. Just as you have three formal definitions so do I too, the causal body, the subtle body and the gross body. Tell me, mysterious power, where do they say your ultimate origin is. Mine too is there itself.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of learned man are underlined.

अन्वय:

O learned wise person! my excellent birth is the same as they say is of yours. You as Varuna-most acceptable, give strength to all. Let me also be like that. As you have three kinds of bonds or causes in the firmament, three in the water and three in the shining fire, so also have I.

भावार्थभाषाः - As there are three causes of the Agni casual (original and very subtle), subtle and gross, likewise there are three causes of the air, fire and earth. Same way, there are three such causes of all the born or produced substances. O learned person! as your birth from the mother and wisdom (vidya) is excellent, let mine also be of the same caliber. Here the idea of Dwijanma.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जसा अग्नी कारण, सूक्ष्म व स्थूल रूपात आहे. वायू, जल, अग्नी व पृथ्वीही (सूक्ष्म रूपात) असतात तसे उत्पन्न झालेले पदार्थ ही तीन स्वरूपात असतात. हे विद्वाना ! जसा तुझा विद्या जन्म उत्तम आहे तसा माझाही व्हावा. ॥ ४ ॥