वांछित मन्त्र चुनें

य॒मेन॑ द॒त्तं त्रि॒त ए॑नमायुन॒गिन्द्र॑ एणं प्रथ॒मो अध्य॑तिष्ठत्। ग॒न्ध॒र्वो अ॑स्य रश॒नाम॑गृभ्णा॒त्सूरा॒दश्वं॑ वसवो॒ निर॑तष्ट ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yamena dattaṁ trita enam āyunag indra eṇam prathamo adhy atiṣṭhat | gandharvo asya raśanām agṛbhṇāt sūrād aśvaṁ vasavo nir ataṣṭa ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

य॒मेन॑। द॒त्तम्। त्रि॒तः। ए॒न॒म्। अ॒यु॒न॒क्। इन्द्रः॑। ए॒न॒म्। प्र॒थ॒मः। अधि॑। अ॒ति॒ष्ठ॒त्। ग॒न्ध॒र्वः। अ॒स्य॒। र॒श॒नाम्। अ॒गृ॒भ्णा॒त्। सूरा॑त्। अश्व॑म्। व॒स॒वः॒। निः। अ॒त॒ष्ट॒ ॥ १.१६३.२

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:163» मन्त्र:2 | अष्टक:2» अध्याय:3» वर्ग:11» मन्त्र:2 | मण्डल:1» अनुवाक:22» मन्त्र:2


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (वसवः) चौबीस वर्ष ब्रह्मचर्य के सेवन से विद्या को प्राप्त हुए सज्जनो ! तुम जिस (यमेन) नियमकर्त्ता वायु से (दत्तम्) दिये हुए (एनम्) इस पूर्वोक्त प्रशंसित अग्नि को (त्रितः) अनेकों पदार्थ वा अनेकों व्यवहारों को तरनेवाला (इन्द्रः) बिजुलीरूप अग्नि (आयुनक्) शिल्प कामों में नियुक्त करे (प्रथमः) वा प्रख्यातिमान् पुरुष (एनम्) इस उक्त प्रशंसित अग्नि का (अध्यतिष्ठत्) अधिष्ठाता हो वा (गन्धर्वः) पृथिवी को धारण करनेवाला वायु (अस्य) इसकी (रशनाम्) स्नेह क्रिया को और (सूरात्) सूर्य से (अश्वम्) शीघ्रगमन करानेवाले अग्नि को (अगृभ्णात्) ग्रहण करे उसको (निरतष्ट) निरन्तर काम में लाओ ॥ २ ॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य विद्वानों के उपदेश से पाई हुई विद्या को ग्रहण कर बिजुली से उत्पन्न हुए कारण से फैले वायु से धारण किये सूर्य से प्रकट हुए शीघ्रगामी अग्नि को प्रयोजन में लाते हैं, वे दरिद्रपन के नाश करनेवाले होते हैं ॥ २ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'त्रित, इन्द्र, गन्धर्व, वसु'

पदार्थान्वयभाषाः - १. (यमेन) = उस सर्वनियामक प्रभु से (दत्तम्) = दिये हुए (एनम्) = इस [अश्वम्] इन्द्रियरूप अश्व को (त्रितः) = ज्ञान, कर्म, उपासना का विस्तार करनेवाला 'त्रि-त' [त्रीन् तनोति] (आयुनक्) = इस शरीररूप रथ में जोतता है, अर्थात् यह आलसी न होकर सदा क्रियाशील होता है। इसके इन्द्रियरूप अश्व चरते ही नहीं रहते, सदा जीवन-यात्रा में आगे और आगे बढ़ते हैं । वस्तुतः इस क्रियाशीलता के कारण ही वह 'त्रित' बन पाता है। २. (इन्द्रः) = एक जितेन्द्रिय पुरुष (एनम्) = इस इन्द्रियाश्व पर (अध्यतिष्ठत्) = अधिष्ठातृत्व [आधिपत्य, अधिकार] करता है। इस अधिष्ठातृत्व के कारण ही यह (प्रथमः) = अपनी शक्तियों का विस्तार करनेवाला होता है [प्रथ विस्तारे] । ३. (गन्धर्वः) = [गां धारयति] ज्ञान की वाणियों को धारण करनेवाला अस्य = इस इन्द्रियाश्व की रशनाम्- मनरूप लगाम को अगृभ्णात् ग्रहण करता है। मन के धारण से ही इन्द्रियों का धारण होता है। मन को जीत लिया तो इन्द्रियाँ भी जीत ली जाती हैं। मन के द्वारा इन्द्रियों को वशीभूत करके ही यह 'गन्धर्व' बनता है, अर्थात् ज्ञान की वाणियों का धारण कर पाता है। ४. (वसवः) = अपने निवास को उत्तम बनानेवाले (वसु अश्वम्) = इस इन्द्रियाश्व को (सूरात्) = सूर्य से (निरतष्ट) = [to form, to create] बनाते हैं। सूर्य से इस अश्व के बनाने का अभिप्राय यह है कि जैसे सूर्य निरन्तर गतिशील है, उसी प्रकार इन इन्द्रियाश्वों को भी यह वसु गतिशील बनाता है। यह गतिशीलता ही इसके निवास को उत्तम बनाकर इसे वसु बनाती है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - इन्द्रियाश्व को शरीर में जोतनेवाला 'त्रित' बनता है। इसका अधिष्ठाता 'इन्द्र' होता है। इसकी मनरूप लगाम को धारण करनेवाला 'गन्धर्व' बनता है, सूर्य की भाँति इसे गतिशील रखनेवाला 'वसु' होता है ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे वसवो यूयं यं यमेन दत्तमेनं त्रित इन्द्रोऽयुनक् प्रथम एनमध्यतिष्ठद्गन्धर्वोऽस्य रशनां सूराद्यमश्वं चागृभ्णात्तं निरतष्ट ॥ २ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यमेन) नियामकेन (दत्तम्) (त्रितः) संप्लावकः। अत्रौणादिकस्तॄधातोः कितच् प्रत्ययः। (एनम्) पूर्वोक्तमुपस्तुत्यम् (आयुनक्) शिल्पकार्ये नियुञ्जीत (इन्द्रः) विद्युत् (एनम्) अत्र वा छन्दसीत्यप्राप्तं णत्वम्। (प्रथमः) प्रख्यातिमान् (अधि) (अतिष्ठत्) तिष्ठेत् (गन्धर्वः) यो गां पृथिवीं धरति स वायुः (अस्य) (रशनाम्) स्नेहिकां क्रियाम् (अगृभ्णात्) गृह्णीयात् (सूरात्) सूर्यात् (अश्वम्) आशु गमयितारम् (वसवः) चतुर्विंशतिवार्षिकब्रह्मचर्येण कृतविद्याः (निः) (अतष्ट) तक्षेरन् ॥ २ ॥
भावार्थभाषाः - ये मनुष्या विद्वदुपदेशप्राप्तां तां विद्यां गृहीत्वा विद्युज्जनितकारणाद्विस्तृतं वायुना धृतं सूर्योद्भावितमाशुगामिनमग्निं प्रयोजयन्ति ते दारिद्र्यच्छेत्तारो जायन्ते ॥ २ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - This energy is the gift of the universal controller Yama, a product of Vayu, the first elemental form of energy bom of akasha, ether, in the process of primal evolution guided by the eternal law-giver, the creator. Let Trita, master of the three modes of nature, sattva, rajas and tamas, i.e., thought, energy and matter, plan the use of it in various ways. Let Indra, the electrical expert, use it as power first. Let Gandharva, specialist of earth sciences, hold the control of it in gravitational, magnetic and heat forms. And let the Vasus, graduate researchers of life sciences, extract this energy from the light of the sun.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of science and technology are told.

अन्वय:

O Vasus ( learned persons ) ! you have observed Brahmacharya at least up to the age of 24 years. The air creates fire from the earth, water, space and famous energy and yokes it to useful ends. In conjunction with air diffused and well understood energy, a distinguished scientist assumes sway everywhere. The air receives, the rays of the Sun, the protector of the earth, and thus makes subtle air with the touch of the Sun the fast moving.

भावार्थभाषाः - Those persons remove poverty who acquire knowledge of the fire energy and the air from great scientists and utilize it methodically for various purposes.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जी माणसे विद्वानांच्या उपदेशाने प्राप्त झालेली विद्या ग्रहण करतात. विद्युतपासून उत्पन्न झालेल्या कारणामुळे विस्तृत वायू धारण करणाऱ्या सूर्यापासून प्रकट होणाऱ्या शीघ्रगामी अग्नीला प्रयोजनात आणतात ती दारिद्र्याचा नाश करणारी असतात. ॥ २ ॥