वांछित मन्त्र चुनें

यद्वा॒जिनो॒ दाम॑ सं॒दान॒मर्व॑तो॒ या शी॑र्ष॒ण्या॑ रश॒ना रज्जु॑रस्य। यद्वा॑ घास्य॒ प्रभृ॑तमा॒स्ये॒३॒॑ तृणं॒ सर्वा॒ ता ते॒ अपि॑ दे॒वेष्व॑स्तु ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yad vājino dāma saṁdānam arvato yā śīrṣaṇyā raśanā rajjur asya | yad vā ghāsya prabhṛtam āsye tṛṇaṁ sarvā tā te api deveṣv astu ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यत्। वा॒जिनः॑। दाम॑। स॒म्ऽदान॑म्। अर्व॑तः। या। शी॒र्ष॒ण्या॑। र॒श॒ना। रज्जुः॑। अ॒स्य॒। यत्। वा॒। घ॒। अ॒स्य॒। प्रऽभृ॑तम्। आ॒स्ये॑। तृण॑म्। सर्वा॑। ता। ते॒। अपि॑। दे॒वेषु। अ॒स्तु॒ ॥ १.१६२.८

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:162» मन्त्र:8 | अष्टक:2» अध्याय:3» वर्ग:8» मन्त्र:3 | मण्डल:1» अनुवाक:22» मन्त्र:8


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वान् ! (अस्य) इस (अर्वतः) शीघ्र दूसरे स्थान को पहुँचानेवाले (वाजिनः) बलवान् घोड़ा की (यत्) जो (संदानम्) अच्छे प्रकार दी जाती (दाम) और घोड़ों को दमन करती अर्थात् उनके बल को दाबती हुई लगाम है (या) जो (शीर्षण्या) शिर में उत्तम (रशना) व्याप्त होनेवाली (रज्जुः) रस्सी है (यत् वा) अथवा जो (अस्य, घ) इसी के (आस्ये) मुख में (तृणम्) तृणवीरुध घास (प्रभृतम्) अच्छे प्रकार भरी (अस्तु) हो (ता) वे (सर्वा) समस्त (ते) तुम्हारे पदार्थ (देवेषु) विद्वानों में (अपि) भी हों ॥ ८ ॥
भावार्थभाषाः - जो घोड़ों को सुशिक्षित अच्छे इन्द्रिय दमन करनेवाले उत्तम गहनों से युक्त और पुष्ट कर इनसे कार्यों को सिद्ध करते हैं, वे समस्त विजय आदि व्यवहारों को सिद्ध कर सकते हैं ॥ ८ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

बन्धन व दिव्यता

पदार्थान्वयभाषाः - १. (यत्) = जो (वाजिनः) = शक्तिशाली पुरुष की (दाम) = ग्रीवा- बन्धन रज्जु है, अर्थात् ग्रीवा व कण्ठ का संयम है, बोल-चाल में युक्तचेष्ट है और २. (अर्वतः) = वासनाओं को हिंसित करनेवाले का (सन्दानम्) = पाद-बन्धन है। ‘पद गतौ' से बनकर 'पाद' शब्द गति का प्रतीक है। इस अर्वा की सब गति बड़ी संयत है। कर्मों में यह युक्त पुरुष की (शीर्षण्या) = शिर:-प्रदेश में होनेवाली संयमवाला है। सब ज्ञानेन्द्रियों को संयत करके = चेष्टावाला है। ३. (या) = जो (अस्य) = इस संयमी (रज्जुः) = रज्जु है, अर्थात् विचारों में भी यह यह पवित्र ज्ञानवाला बनता है और जो इसकी (रशना) = कटिप्रदेश में होनेवाली रज्जु है, इसका उदर का संयम है। पेट को संयत करके यह दामोदर बना है। ४. (यत् वा घ) = और जो निश्चय से (अस्य आस्ये) = इसके मुख में (तृणं प्रभृतम्) = तृण, अर्थात् वानस्पतिक भोजन ही प्रकर्षेण प्राप्त कराया गया है तो (ते) = तेरी (सर्वा ता) = ये सब बातें (अपि) = बहुत सम्भव करके [most probably] (देवेषु अस्तु) = दिव्यगुणों की उत्पत्ति का निमित्त बनें ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- कण्ठ, पाद, मस्तिष्क व उदर के संयम तथा वानस्पतिक भोजन से हम अपने जीवन में दिव्यगुणों का विकास करनेवाले बनें ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे विद्वन् अस्यार्वतो वाजिनो यत्सन्दानं दाम या शीर्षण्या रशना रज्जुर्यद्वास्य घास्ये तृणं प्रभृतमस्तु तत्सर्वा ते देवेष्वपि सन्तु ॥ ८ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यत्) (वाजिनः) बलवतोऽश्वस्य (दाम) दमनसाधनम् (सन्दानम्) सम्यक् दीयते यत्तत् (अर्वतः) शीघ्रं स्थानान्तरं प्राप्नुतः (या) (शीर्षण्या) शीर्ष्णि साधुः (रशना) व्यापिका (रज्जुः) (अस्य) (यत्) (वा) पक्षान्तरे (घ) एव (अस्य) (प्रभृतम्) प्रकृष्टतया धृतम् (आस्ये) (तृणम्) (सर्वा) सर्वाणि (ता) तानि (ते) तव (अपि) (देवेषु) (अस्तु) भवतु ॥ ८ ॥
भावार्थभाषाः - येऽश्वान् सुशिक्षितान् सुदमनानुत्तमाभरणान् पुष्टान् कृत्वैतैः कार्य्याणि साध्नुवन्ति ते सर्वाणि विजयादीनि साधितुं शक्नुवन्ति ॥ ८ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - The law that controls the onward movement of this dynamic social order, symbolised by the foot-band of the mighty and tempestuous horse, is the law of self- restraint and Dharma. The reins and bridle which control it over the head and shoulders symbolise thought, wisdom and self-guidance. And the grass which is held in the mouth symbolises the nourishment and health of the nation. May all these be of holy nature and character fit for the divinities among humanity, and let all these be dedicated to the divinities that support life.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The horse power should be powerful.

अन्वय:

The fleet of horses is controlled by holding of bridles and saddles placed thereon. To make it strong, the grass and cereals are fed to them. Likewise, the learned people control and regulate their power of senses and take nourishing diet.

भावार्थभाषाः - Those persons can achieve success and victory etc. who train their horses well, who control them properly and keep them strong and in proper shape.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे घोड्यांना प्रशिक्षित करून चांगल्या प्रकारे दमन करून उत्तम अलंकारांनी युक्त व पुष्ट करून त्यांच्याकडून कार्य सिद्ध करून घेतात, ते संपूर्ण विजय प्राप्त करून घेऊ शकतात. ॥ ८ ॥