वांछित मन्त्र चुनें

न वा उ॑ ए॒तन्म्रि॑यसे॒ न रि॑ष्यसि दे॒वाँ इदे॑षि प॒थिभि॑: सु॒गेभि॑:। हरी॑ ते॒ युञ्जा॒ पृष॑ती अभूता॒मुपा॑स्थाद्वा॒जी धु॒रि रास॑भस्य ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

na vā u etan mriyase na riṣyasi devām̐ id eṣi pathibhiḥ sugebhiḥ | harī te yuñjā pṛṣatī abhūtām upāsthād vājī dhuri rāsabhasya ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

न। वै। ऊँ॒ इति॑। ए॒तत्। म्रि॒य॒से॒। न। रि॒ष्य॒सि॒। दे॒वान्। इत्। ए॒षि॒। प॒थिऽभिः॑। सु॒ऽगेभिः॑। हरी॑ इति॑। ते॒। युञ्जा॑। पृष॑ती॒ इति॑। अ॒भू॒ता॒म्। उप॑। अ॒स्था॒त्। वा॒जी। धु॒रि। रास॑भस्य ॥ १.१६२.२१

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:162» मन्त्र:21 | अष्टक:2» अध्याय:3» वर्ग:10» मन्त्र:6 | मण्डल:1» अनुवाक:22» मन्त्र:21


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वान् ! यदि जो (ते) तुम्हारे मन वा आत्मा यथायोग्य करने में (युञ्जा) युक्त (हरी) धारण और आकर्षण गुणवाले (पृषती) वा सींचनेवाले जल का गुण रखते हुए (अभूताम्) होते हैं उनका जो (उपास्थात्) उपस्थान करे वा (रासभस्य) शब्द करते हुए रथ आदि की (धुरी) धुरी में (वाजी) वेग तुल्य हो तो (एतत्) इस उक्त रूप को पाकर (न, वै म्रियसे) नहीं मरते (न, उ) अथवा तो न (रिष्यसि) किसी को मारते हो और (सुगेभिः) सुखपूर्वक जिनसे जाते हैं उन (पथिभिः) मार्गों से (इत्) ही (देवान्) विद्वानों वा दिव्य पदार्थों को (एषि) प्राप्त होते हो ॥ २१ ॥
भावार्थभाषाः - जो योगाभ्यास से समाहित चित्त दिव्य योगी जनों को अच्छे प्रकार प्राप्त हो धर्म-युक्त मार्ग से चलते हुए परमात्मा में अपने आत्मा को युक्त करते हैं, वे मोक्ष पाये हुए होते हैं ॥ २१ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

मर्त्यलोक से देवलोक में

पदार्थान्वयभाषाः - १. गतमन्त्र के अनुसार 'गृध्नु: अविशस्ता' आचार्य से शरीर व आत्मा का विवेक प्राप्त २. करनेवाला शिष्य मृत्युशय्या पर भी व्याकुल न होता हुआ अपने को प्रेरणा देता है कि वै उ निश्चय से (एतत्) = यह तू (न म्रियसे) = मरता नहीं, न रिष्यसि तू तो हिंसित होता ही नहीं । यदि यह शरीर छूट भी जाए तो (इत्) = निश्चय से (सुगेभिः पथिभिः) = सरल व अकुटिल मार्गों पर चलने से तू (देवान् एषि) = देवों को प्राप्त होता है, अर्थात् इस मर्त्यलोक में जन्म न लेकर देवलोक में जन्म लेनेवाला बनता है। यह मरना नहीं है, उत्कृष्ट लोक में जन्म लेना है। देवलोक में जन्म लेने का अधिकारी तू इसलिए बन सका कि ते तेरे ये हरी कर्मेन्द्रिय व ज्ञानेन्द्रियरूप (अश्व युञ्जा) = सदा कर्मों में लगे रहनेवाले तथा पृषती (पृष सेचने) तेरे जीवन को ज्ञान से सिक्त करनेवाले (अभूताम्) = हुए हैं। ३. यह इसलिए हो सका कि (रासभस्य) = [गृ शब्दे से गुरु, रास् शब्दे से रासभ] गुरुओं के (धुरि) = अग्रभाग में (वाजी) = [वाज- शक्ति, ज्ञान, त्याग व क्रिया] शक्तिशाली, ज्ञानी व त्यागपूर्वक क्रियाओं को करनेवाला (अगृध्नु) आचार्य (आस्थात्) = तुझे प्राप्त हुआ। ऐसे आचार्य की कृपा से ही ज्ञानी व ज्ञानपूर्वक क्रियाओं को करनेवाला बनकर तू देवलोक का अधिकारी बना है। =
भावार्थभाषाः - - भावार्थ - ज्ञानी पुरुष शरीरत्याग को मृत्यु समझकर भयभीत नहीं होता, उसे तो निश्चय है कि 'वह जन्म भी लेगा तो उत्कृष्ट लोक में लेगा', अतः भय का प्रश्न ही नहीं रहता।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे विद्वन् यदि यौ ते मन आत्मा वा युञ्जा हरी पृषती अभूतां यस्तावुपास्थात्। रासभस्य धुरि वाजीव भवेस्तर्हि एतत्स्वरूपं प्राप्य न वै म्रियसे न उ रिष्यसि सुगेभिः पथिभिरिदेव देवानेषि ॥ २१ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (न) (वै) निश्चये (उ) वितर्के (एतत्) चेतनस्वरूपम् (म्रियसे) (न) (रिष्यसि) हंसि (देवान्) विदुषो दिव्यान् पदार्थान् वा (इत्) एव (एषि) प्राप्नोषि (पथिभिः) मार्गैः (सुगेभिः) सुखेन गच्छन्ति येषु तैः (हरी) धारणाकर्षणगुणौ (ते) तव (युञ्जा) युञ्जानौ (पृषती) सेक्तारौ जलगुणौ (अभूताम्) भवतः (उप) (अस्थात्) तिष्ठेत् (वाजी) वेगः (धुरि) धारके (रासभस्य) शब्दायमानस्य ॥ २१ ॥
भावार्थभाषाः - ये योगाभ्यासेन समाहितात्मानो दिव्यान् योगिनः सङ्गस्य धर्म्यमार्गेण गच्छन्तः परमात्मनि स्वात्मानं युञ्जते ते प्राप्तमोक्षा जायन्ते ॥ २१ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Spirit of humanity, genius of the nation, soul of the individual, this you are, and such as you are, you shall not die, nor be hurt, nor hurt anyone, since you move in the direction of divinity by paths which are straight and sure. Two are the horses yoked to your resounding chariot: love of the Lord that attracts you, and Grace that holds you in stability. And the horse that is yoked to the centre-pole is faster than light and instant as the mind.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The efficacy of the Yoga and ideal life is underlined.

अन्वय:

Soul has no relation with the digestive trouble, nor is it injured. Performing noble acts, it attains the state of enlightened persons. May the attributes of holding fast and attracting others, mildness and purity be yoked in your mind and soul with Yoga. May you be like a fast horse yoked in the chariot and which makes sound while moving.

भावार्थभाषाः - Those persons attain emancipation who perform meditation on God through the practice of Yoga, and associating with the Yogis: They yoke themselves with God, always treading upon the path of righteousness.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे योगाभ्यासाने समाहित चित्त असलेल्या दिव्य योगी लोकांचा चांगल्या प्रकारे संग करतात व धर्मयुक्त मार्गाने क्रमण करीत परमात्म्यात आपल्या आत्म्याला युक्त करतात त्यांनाच मोक्ष मिळतो. ॥ २१ ॥