वांछित मन्त्र चुनें

मा त्वा॒ग्निर्ध्व॑नयीद्धू॒मग॑न्धि॒र्मोखा भ्राज॑न्त्य॒भि वि॑क्त॒ जघ्रि॑:। इ॒ष्टं वी॒तम॒भिगू॑र्तं॒ वष॑ट्कृतं॒ तं दे॒वास॒: प्रति॑ गृभ्ण॒न्त्यश्व॑म् ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

mā tvāgnir dhvanayīd dhūmagandhir mokhā bhrājanty abhi vikta jaghriḥ | iṣṭaṁ vītam abhigūrtaṁ vaṣaṭkṛtaṁ taṁ devāsaḥ prati gṛbhṇanty aśvam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

मा। त्वा॒। अ॒ग्निः। ध्व॒न॒यी॒त्। धू॒मऽग॑न्धिः। मा। उ॒खा। भ्राज॑न्ती। अ॒भि। वि॒क्त॒। जघ्रिः॑। इ॒ष्टम्। वी॒तम्। अ॒भिऽगू॑र्तम्। वष॑ट्ऽकृतम्। तम्। दे॒वासः॑। प्रति॑। गृ॒भ्ण॒न्ति॒। अश्व॑म् ॥ १.१६२.१५

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:162» मन्त्र:15 | अष्टक:2» अध्याय:3» वर्ग:9» मन्त्र:5 | मण्डल:1» अनुवाक:22» मन्त्र:15


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वान् ! जिस (इष्टम्) इष्ट अर्थात् जिससे यज्ञ वा सङ्ग किया जाता (वषट्कृतम्) जो क्रिया से सिद्ध किये हुए (वीतम्) व्याप्त होनेवाले (अभिगूर्त्तम्) सब ओर से उद्यमी (अश्वम्) घोड़े के समान शीघ्र पहुँचानेवाले बिजुलीरूप अग्नि को (देवासः) विद्वान् जन (त्वा) तुम्हें (प्रति, गृभ्णन्ति) प्रतीति से ग्रहण कराते हैं (तम्) उसको तुम ग्रहण करो, सो (धूमगन्धिः) धूम में गन्ध रखनेवाला (अग्निः) अग्नि (मा, ध्वनयीत्) मत् ध्वनि दे, मत बहुत शब्द दे और (भ्राजन्ती) प्रकाशमान (उखा) अन्न पकाने की बटलोई (जघ्रिः) अन्न गन्ध लेती हुई अर्थात् जिसके भीतर से भाफ उठ लौटके उसीमें जाती वह (मा, अभि, विक्त) मत अन्न को अपने में से सब ओर अलग करे, उगले ॥ १५ ॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य अग्नि वा घोड़े से रथों को चलाते हैं, वे लक्ष्मी से प्रकाशमान होते हैं। जो अग्नि में सुगन्धि आदि पदार्थों को होमते हैं, वे रोग और कष्ट के शब्दों से पीड्यमान नहीं होते हैं ॥ १५ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

कामाग्नि शमन

पदार्थान्वयभाषाः - १. गतमन्त्र के अनुसार अपने में दिव्यगुणों का वर्धन करनेवाले (त्वा) = तुझे (अग्निः) = कामाग्नि (मा ध्वनयीत्) = मत ध्वनित करे । कामाग्नि से सन्तप्त मनुष्य संयोग में मधुर गाने गाता रहता है और वियोग में विरहतप्त शब्दों का उच्चारण करता रहता है। यहाँ संयोग में भी ध्वनि है, वियोग में भी ध्वनि है। यह कामाग्नि धूमगन्धिः-ज्ञानाग्नि को बुझाकर धूम का सम्पर्क करनेवाली है, अर्थात् इसकी प्रबलता में ज्ञान पर आवरण पड़ जाता है और अज्ञान के धूम का उद्भव हो जाता है। २. कहीं ऐसा होकर तेरी वह भ्राजन्ती चमकती हुई जघ्रि:सब अच्छाइयों का ग्रहण करनेवाली उखा- शरीररूपी देगची अभिविक्त-भय-कम्पित न हो उठे। इसकी सब ज्योति व सब उत्तम बातें कामाग्नि में अस्त हो जाती हैं । ३. यह तू अच्छी प्रकार समझ ले कि इष्टम्-(इष्टम् अस्य अस्ति इति तम्) यज्ञशील पुरुष को वीतम् = (गति, प्रजनन) क्रियाशीलता के द्वारा सद्गुणों का विकास करनेवाले को अभिगूर्तम्-अभ्युदय व निःश्रेयस दोनों की प्राप्ति के लिए यत्नशील को वषट्कृतम् प्रतिदिन अग्निहोत्र करनेवाले तम् अश्वम्- उस क्रिया में व्याप्त रहनेवाले पुरुष को देवासः - दिव्यगुण प्रतिगृभ्णन्ति ग्रहण करते हैं, अर्थात् यह पुरुष अपने में दिव्य गुणों का विकास करनेवाला होता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ – कामवासना ज्ञान पर पर्दा डालकर शरीररूप उखा को मैला व दूषित कर देती । सतत यज्ञादि क्रियाओं में लगा रहनेवाला ही दिव्य गुणों को अपना पाता है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे विद्वन् यमिष्टं वषट्कृतं वीतमभिगूर्त्तमश्वं देवासस्त्वा प्रतिगृभ्णन्ति तं त्वं गृहाण स धूमगन्धिरग्निर्मा ध्वनयीत् भ्राजन्त्युखा जघ्रिर्माभिविक्त ॥ १५ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (मा) (त्वा) त्वाम् (अग्निः) पावकः (ध्वनयीत्) ध्वनयेत् शब्दयेत् (धूमगन्धिः) धूमे गन्धिर्गन्धो यस्य सः (मा) (उखा) पाकस्थाली (भ्राजन्ती) प्रकाशमाना (अभि) (विक्त) विञ्ज्यात् पृथक्कुर्यात् (जघ्रिः) जिघ्रन्ती (इष्टम्) येन इज्यते तम् (वीतम्) व्याप्तिशीलम् (अभिगूर्त्तम्) अभित उद्यमिनम् (वषट्कृतम्) क्रिययां निष्पादितम् (तम्) (देवासः) विद्वांसः (प्रति) (गृभ्णन्ति) ग्राहयन्ति। अत्र णिज्लोपः। (अश्वम्) अश्ववत् शीघ्रं गमयितारम् ॥ १५ ॥
भावार्थभाषाः - ये मनुष्या अग्निनाऽश्वेन वा यानानि गमयन्ति ते श्रिया भ्राजन्ते येऽग्नौ सुगन्ध्यादिकं द्रव्यं जुह्वति ते रोगार्त्तशब्दैर्न पीडयन्ते ॥ १५ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Let not the fire interfused with smoke and smell obliterate your vision, let it not extinguish your enthusiasm for life. Nor let the aromatic pan on blazing fire tip over and spill out the food. (Let the nation be ripened in the cauldron of hard discipline and yajnic action placed on the right degree of heat free of smoke and blaze both). The dynamic nation which is loved, happy and peaceful, active, and sanctified by yajna, is, like a trained horse, loved, accepted and owned by the most brilliant powers of the world.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The horse or automation power is mentioned.

अन्वय:

O learned man! just as the intelligent admired beloved offered persevering and cons persons accept crated horse, you should know them in all respects. Let not the smoke scented fire (at the time of the Yajna) make the animal crackle with pain, nor the glowing caldron smell should break him to pieces.

भावार्थभाषाः - Those persons who move the vehicles with properly trained horses or with the fire in the form of electricity etc. become prosperous. Those who put fragrant oblations in the fire do not suffer from diseases.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जी माणसे अग्नी किंवा घोड्यांनी रथ चालवितात त्यांना लक्ष्मी प्राप्त होते. अग्नीमध्ये जी माणसे सुगंधी पदार्थ घालतात ती रोग व वेदनेने पीडित होत नाहीत. ॥ १५ ॥