वांछित मन्त्र चुनें

दि॒वा या॑न्ति म॒रुतो॒ भूम्या॒ग्निर॒यं वातो॑ अ॒न्तरि॑क्षेण याति। अ॒द्भिर्या॑ति॒ वरु॑णः समु॒द्रैर्यु॒ष्माँ इ॒च्छन्त॑: शवसो नपातः ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

divā yānti maruto bhūmyāgnir ayaṁ vāto antarikṣeṇa yāti | adbhir yāti varuṇaḥ samudrair yuṣmām̐ icchantaḥ śavaso napātaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

दि॒वा। या॒न्ति॒। म॒रुतः॑। भूम्या॑। अ॒ग्निः। अ॒यम्। वातः॑। अ॒न्तरि॑क्षेण। या॒ति॒। अ॒त्ऽभिः। या॒ति॒। वरु॑णः। स॒मु॒द्रैः। यु॒ष्मान्। इ॒च्छन्तः॑। श॒व॒सः॒। न॒पा॒तः॒ ॥ १.१६१.१४

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:161» मन्त्र:14 | अष्टक:2» अध्याय:3» वर्ग:6» मन्त्र:4 | मण्डल:1» अनुवाक:22» मन्त्र:14


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (शवसः) बलवान् के सन्तान (नपातः) पतन नहीं होता जिनका वे विद्वानो ! तुम जैसे (मरुतः) पवन (दिवा) सूर्यमण्डल के साथ (यान्ति) जाते हैं (अयम्) यह (अग्निः) बिजुली रूप अग्नि (भूभ्या) पृथिवी के साथ और (वातः) लोकों के बीच का वायु (अन्तरिक्षेण) अन्तरिक्ष के साथ (याति) जाता है (वरुणः) उदान वायु (अद्भिः) जल और (समुद्रैः) सागरों के साथ (याति) जाता है वैसे (युष्मान्) तुमको (इच्छन्तः) चाहते हुए जन जावें ॥ १४ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे सूर्य, पवन, भूमि, अग्नि, वायु, अन्तरिक्ष तथा वरुण और जलों का एक साथ निवास है वैसे मनुष्य विद्या और विद्वानों के साथ वास कर नित्य सुखयुक्त और बली होवें ॥ १४ ॥इस सूक्त में मेधावि के कर्मों का वर्णन होने से इस सूक्त के अर्थ की पिछले सूक्त के अर्थ के साथ सङ्गति है, यह जानना चाहिये ॥यह एकसौ इकसठवाँ सूक्त और छठा वर्ग समाप्त हुआ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

वृष्टि के सहायक देव

पदार्थान्वयभाषाः - १. (मरुतः) = वृष्टि लानेवाली वायुएँ (दिवा यान्ति) = द्युलोकस्थ सूर्य की गरमी से चलती हैं। (भूम्या) = भूमि से (अयं अग्निः) = यह अग्नि उत्पन्न होती है । (वातः) = वायु अन्तरिक्षेण (याति) = अन्तरिक्ष से गति करता है। (वरुणः) = सब रोगों का निवारण करनेवाला जल (अद्भिः समुद्रैः) = जलों व समुद्रों के साथ (याति) = गति करता है । २. ये 'मरुत्, अग्नि, वात व वरुण' हे (शवसः नपातः) = शक्ति को न गिरने देनेवाली सूर्य-रश्मियो! इस वृष्टि कार्य के लिए (युष्मान् इच्छन्तः) = तुम्हारी कामना करते हैं। सूर्य किरणें ही वस्तुतः वाष्पीकरणरूप कार्य को प्रारम्भ करके वृष्टि का उपक्रम करती हैं। इस कार्य में 'मरुत्' आदि देव इन सूर्य-किरणों के सहायक होते हैं। इन सब देवों का कार्य होनेपर वृष्टि होती है। यह वृष्टि अन्नोत्पादन के द्वारा हमारी शक्ति का कारण बनती है। इसीलिए इन सूर्यकिरणों का यहाँ 'शवसो नपातः' इन शब्दों में स्मरण किया है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ – 'सूर्यकिरणें व मरुत्' आदि देव मिलकर वृष्टि करते हैं।
अन्य संदर्भ: विशेष-सूक्त के प्रथम दस मन्त्रों में 'ऋभु, विभ्वा व वाज' तथा 'अग्नि' का ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ व संन्यासी के रूप में सुन्दर चित्रण है । अन्तिम चार मन्त्रों में 'ऋभव:' का अर्थ आदित्य - रश्मि लेकर उनका चित्रण किया है। अगला सूक्त 'अश्व' देवता का है। अश्व अर्थात् सर्वव्यापक प्रभु या शक्तिशाली जीव ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे शवसो नपातो विद्वांसो यूयं यथा मरुतो दिवा सह यान्ति। अयमग्निर्भूम्या सह वातोऽन्तरिक्षेण च सह याति वरुणोऽद्भिः समुद्रैः सह याति तथा युष्मानिच्छन्तो जना यान्तु ॥ १४ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (दिवा) सूर्येण सह (यान्ति) गच्छन्ति (मरुतः) सूक्ष्मा वायवः (भूम्या) पृथिव्या (अग्निः) विद्युत् (अयम्) (वातः) मध्यो वायुः (अन्तरिक्षेण) (याति) (अद्भिः) जलैः (याति) (वरुणः) उदानः (समुद्रैः) सागरैः (युष्मान्) (इच्छन्तः) (शवसः) बलवतः (नपातः) न विद्यते पात् पतनं येषां ते ॥ १४ ॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथा सूर्यमरुतोर्भूम्याग्न्योर्वाय्वन्तरिक्षयोर्वरुणाऽपां सह वासोऽस्ति तथा मनुष्या विद्याविदुषां सह वासं कृत्वा नित्यसुखबलिष्ठा भवन्त्विति ॥ १४ ॥अस्मिन् सूक्ते मेधाविकर्मवर्णनादेतदर्थस्य पूर्वसूक्तार्थेन सह सङ्गतिरस्तीति वेदितव्यम् ॥इति एकषष्ट्युत्तरं शततमं सूक्तं षष्ठो वर्गश्च समाप्तः ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Maruts, waves of universal energy of the winds, go with the light of the sun. The fire energy goes with the earth. Vata, the currents of wind go with the middle region of the sky. Varuna, water energy, goes with the vapours and the seas. You, indefatigable seekers of knowledge, go with the Rbhus, imperishable children of might and omnipotence.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The right path for the Wiseman indicated.

अन्वय:

O scholars ! you preserve strength, like the subtle particles go with the sun; the energy pervades the earth the mid-air is with the firmament and Vartra (Udana) is with the oceans. Likewise, the men desiring you, would remain ever associated with you.

भावार्थभाषाः - As there is co-relation between the sun and the subtle particles (of the wind) between the mid air and the middle regions or firmament. between the Udāna (A vital breath) and the waters, the same manner, it is the duty of all men to have association with the highly educated persons and to become mighty and happy.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसे सूर्य, मरुत, भूमी, अग्नी, वायू, अंतरिक्ष व वरुण आणि जल एकत्र राहतात तसे माणसांनी विद्या व विद्वानांबरोबर राहून नित्य सुखी व बलवान व्हावे. ॥ १४ ॥