वांछित मन्त्र चुनें

यस्य॒ त्री पू॒र्णा मधु॑ना प॒दान्यक्षी॑यमाणा स्व॒धया॒ मद॑न्ति। य उ॑ त्रि॒धातु॑ पृथि॒वीमु॒त द्यामेको॑ दा॒धार॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑ ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yasya trī pūrṇā madhunā padāny akṣīyamāṇā svadhayā madanti | ya u tridhātu pṛthivīm uta dyām eko dādhāra bhuvanāni viśvā ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यस्य॑। त्री। पू॒र्णा। मधु॑ना। प॒दानि॑। अक्षी॑यमाणा। स्व॒धया॑। मद॑न्ति। यः। ऊँ॒ इति॑। त्रि॒ऽधातु॑। पृ॒थि॒वीम्। उ॒त। द्याम्। एकः॑। दा॒धार॑। भुव॑नानि। विश्वा॑ ॥ १.१५४.४

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:154» मन्त्र:4 | अष्टक:2» अध्याय:2» वर्ग:24» मन्त्र:4 | मण्डल:1» अनुवाक:21» मन्त्र:4


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! (यस्य) जिस ईश्वर के बीच (मधुना) मधुरादि गुण से (पूर्णा) पूर्ण (अक्षीयमाणा) विनाशरहित (त्री) तीन (पदानि) प्राप्त होने योग्य पद अर्थात् लोक (स्वधया) अपने-अपने रूप के धारण करने रूप क्रिया से (मदन्ति) आनन्द को प्राप्त होते हैं (यः) और जो (एकः) (उ) एक अर्थात् अद्वैत परमात्मा (पृथिवीम्) पृथिवीमण्डल (उत) और (द्याम्) सूर्यमण्डल तथा (त्रिधातु) जिनमें सत्त्व, रजस्, तमस् ये तीनों धातु विद्यमान उन (विश्वा) समस्त (भुवनानि) लोक-लोकान्तरों को (दाधार) धारण करता है, वही परमात्मा सबको मानने योग्य है ॥ ४ ॥
भावार्थभाषाः - जो अनादि कारण से सूर्य आदि के तुल्य प्रकाशमान पृथिवियों को उत्पन्न कर समस्त भोग्य पदार्थों के साथ उनका संयोग करा सबको आनन्दित करता है, उसके गुण कर्म की उपासना से आनन्द ही सबको बढ़ाना चाहिये ॥ ४ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

तीन मधुर चरण

पदार्थान्वयभाषाः - १. (यस्य) = जिस प्रभु के (त्री) = तीनों (पदानि) = चरण (मधुना पूर्णा) = मधु से पूर्ण हैं । प्रभु के उत्पत्ति, स्थिति व प्रलय सभी कर्म माधुर्यवाले हैं। प्रलय भी रात्रि की भाँति (विश्रान्ति) = का कारण होती हुई मधुर ही है। ये उत्पत्ति आदि तीनों ही कार्य (अक्षीयमाणा) = कभी नष्ट न होते हुए (स्वधया) = आत्मधारण-शक्ति से (मदन्ति) = [मादयन्ति] सब लोकों को आनन्दित करते हैं। प्रभु की सब क्रियाएँ जीवहित के लिए हैं। इन क्रियाओं को हम समझें और इन उत्पन्न वस्तुओं का ठीक प्रयोग करें तो आनन्द - ही - आनन्द है । २. प्रभु वे हैं यः = जो उ निश्चय से एकः = अकेले ही (पृथिवीम्) = पृथिवी को (उत =) और (द्याम्) = द्युलोक को (विश्वा भुवनानि) = इसमें स्थित सब लोकों को (त्रिधातु) = [त्रयाणां धातूनां समाहारेण यथा स्यात्तथा] सत्त्व, रजस्, तमस् रूप तीनों धातुओं के द्वारा (दाधार) = धारण कर रहे हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्रभु के तीनों चरण माधुर्य से पूर्ण हैं। उत्पत्ति, स्थिति व प्रलयरूप तीनों कार्य जीव के जीवन को मधुर बनाने के लिए हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे मनुष्या यस्य रचनायां मधुना पूर्णाऽक्षीयमाणा त्री पदानि स्वधया मदन्ति य एक उ पृथिवीमुत द्यां त्रिधातु विश्वा भुवनानि दाधार स एव परमात्मा सर्वैर्वेदितव्यः ॥ ४ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यस्य) जगदीश्वरस्य मध्ये (त्री) त्रीणि (पूर्णा) पूर्णानि (मधुना) मधुराद्येन गुणेन (पदानि) प्राप्तुमर्हाणि (अक्षीयमाणा) क्षयरहितानि (स्वधया) स्वस्वरूपधारणया क्रियया (मदन्ति) (यः) (उ) (त्रिधातु) त्रयः सत्वरजस्तमआदिधातवो येषु तानि (पृथिवीम्) भूमिम् (उत) अपि (द्याम्) सूर्य्यम् (एकः) अद्वैतः (दाधार) धरति पोषयति वा (भुवनानि) (विश्वा) सर्वाणि ॥ ४ ॥
भावार्थभाषाः - योऽनादिकारणात् सूर्यादिप्रकाशवत् क्षितीरुत्पाद्य सर्वैर्भोग्यैः पदार्थैः सह संयोज्याऽऽनन्दयति तद्गुणकर्मोपासनेनानन्दो हि सर्वैर्वर्द्धनीयः ॥ ४ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - The threefold worlds of his, earth, heaven and the middle regions, full and perfect in their own ways and character, honey sweet and undecaying, rejoice in the lord’s presence with their inmates by their innate power of sustenance. He, the sole lord, by himself, holds the entire worlds of existence including heaven and earth created of the three modes of Prakrti, sattva, rajas and tamas.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

We should worship Him, the erator.

अन्वय:

O man ! that Vishnu (All-pervading God) is to be known by all. His three worthwhile attributes are full of unperishable gross sweetness. He is highly ecstatic because of ecstasy by the self-harmony of their nature. Yes, He being One, holds the earth which contains triple constituents of Satva, Raja and Tamas, earth and heaven, and even all the worlds.

भावार्थभाषाः - All should acquire more bliss by the contemplation of the attributes and actions of that God Vishnu. He creates the earth and other planets from the material cause-Prakriti (Primor dial Matter) and makes all happy by uniting them with all the nice things.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जो अनादि कारणांपासून प्रकाशमान सूर्य, पृथ्वीला उत्पन्न करून संपूर्ण भोग्य पदार्थांबरोबर संयोग करून आनंदित करतो त्याच्या गुण, कर्म, उपासनेने सर्वांचा आनंद वाढविला पाहिजे. ॥ ४ ॥