वांछित मन्त्र चुनें

अ॒न॒श्वो जा॒तो अ॑नभी॒शुरर्वा॒ कनि॑क्रदत्पतयदू॒र्ध्वसा॑नुः। अ॒चित्तं॒ ब्रह्म॑ जुजुषु॒र्युवा॑न॒: प्र मि॒त्रे धाम॒ वरु॑णे गृ॒णन्त॑: ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

anaśvo jāto anabhīśur arvā kanikradat patayad ūrdhvasānuḥ | acittam brahma jujuṣur yuvānaḥ pra mitre dhāma varuṇe gṛṇantaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

अ॒न॒श्वः। ज॒तः। अ॒न॒भी॒शुः। अर्वा॑। कनि॑क्रदत्। प॒त॒य॒त्। ऊ॒र्ध्वऽसा॑नुः। अ॒चित्त॑म्। ब्रह्म॑। जु॒जु॒षुः॒। युवा॑नः। प्र। मि॒त्रे। धाम॑। वरु॑णे। गृ॒णन्तः॑ ॥ १.१५२.५

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:152» मन्त्र:5 | अष्टक:2» अध्याय:2» वर्ग:22» मन्त्र:5 | मण्डल:1» अनुवाक:21» मन्त्र:5


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ।

पदार्थान्वयभाषाः - जो (युवानः) युवावस्था को प्राप्त जन (अनभीशुः) नियम करनेवाली किरणों से रहित (अनश्वः) जिसके जल्दी चलनेवाले घोड़े नहीं (कनिक्रदत्) और बार-बार शब्द करता वा (पतयत्) गमन करता हुआ (जातः) प्रसिद्ध हुआ और (ऊर्ध्वसानुः) जिसके ऊपर को शिखा (अर्वा) प्राप्त होनेवाले सूर्य्य के समान (मित्रे) मित्र वा (वरुणे) उत्तम जन के निमित्त (धाम) स्थान की (गृणन्तः) प्रशंसा करते हुए (अचित्तम्) चित्तरहित (ब्रह्म) वृद्धि को प्राप्त धन आदि पदार्थों से युक्त अन्न को (प्र, जुजुषुः) सेवें, वे बलवान् होते हैं ॥ ५ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे घोड़े वा रथ आदि सवारी से रहित आकाश के बीच ऊपर को स्थित सूर्य ईश्वर के अवलम्ब से प्रकाशमान होता है, वैसे विद्वानों की विद्या के आधारभूत मनुष्य बहुत धन और अन्न को पाकर धर्मयुक्त व्यवहार में विराजमान होते हैं ॥ ५ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

साधक का उत्कृष्ट जीवन

पदार्थान्वयभाषाः - १. प्राणापान की साधना करनेवाला पुरुष (अनश्वः जातः) = बिना इन्द्रियरूप अश्वोंवाला हो जाता है। इन्द्रियाँ न रहती हों ऐसा तो नहीं, परन्तु अब ये इन्द्रियाँ उसकी स्वामी नहीं रहीं, इन्द्रियों की सत्ता समाप्त हो गई है। इसी प्रकार यह (अनभीशुः) = मनरूप लगाम से रहित हो गया है। अब यह मन के अधीन नहीं रहा। (अर्वा) = मन के अधीन न रहने से ही सब वासनाओं का संहार करनेवाला हुआ है [अर्व = t f=to kill], (कनिक्रदत्) = वासनाओं के संहार के लिए ही प्रभु के गुणों का गर्जन करता हुआ स्मरण करता है। प्रभु के नामों का उच्च स्वर से उच्चारण करता है, (पतयत्) = गतिशील होता है, (ऊर्ध्वसानु:) = ज्ञान के उत्कृष्ट शिखर पर पहुँचता है, ऊर्ध्वादिक् का अधिपति बृहस्पति बनता है। २. ये (युवान:) = बुराइयों को अपने से पृथक् करनेवाले और अच्छाइयों को अपने से मिलानेवाले युवक (अचित्तं ब्रह्म) = उस (अचिन्तनीय) = चिन्तन का विषय न बननेवाले परमात्मा का (जुजुषुः) = प्रीतिपूर्वक उपासन करते हैं और (मित्रे वरुणे)= मित्र और वरुण में रहनेवाले (धाम) = तेज का (प्रगृणन्त:) = प्रकर्षेण स्तवन करते हैं। प्राणापान की शक्ति का शंसन करते हुए प्राणायाम द्वारा उस शक्ति को अपने में संचित करते हैं। 'मित्रे, वरुणे' का भाव = स्नेह व निर्देषता की वृत्ति भी है। इन वृत्तियों में निहित तेज के महत्त्व का स्मरण करते हुए वे इन्हें अपनाने के लिए यत्नशील होते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- साधक इन्द्रियों व मन का पूर्ण पराजय करके गतिशील व उत्कृष्ट ज्ञानी होता है। ब्रह्म का स्मरण करते हुए सबके प्रति स्नेहवाला व निर्दोष बनता है।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

ये युवानोऽनभीशुरनश्वः कनिक्रदत्पतयज्जातऊर्ध्वसानुरर्वा सूर्य्यइव मित्रे वरुणे धाम गृणन्तः सन्तोऽचित्तं ब्रह्म प्रजुजुषुस्ते बलवन्तो जायन्ते ॥ ५ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (अनश्वः) अविद्यमानतुरङ्गः (जातः) प्रकटः (अनभीशुः) नियामकरश्मिरहितः (अर्वा) प्रापकः (कनिक्रदत्) शब्दयन् (पतयत्) गच्छन् (ऊर्ध्वसानुः) ऊर्ध्वं सानवः शिखरा यस्य सः (अचित्तम्) चेतनतारहितम् (ब्रह्म) धनादियुक्तमन्नम् (जुजुषुः) सेवेरन् (युवानः) युवावस्थां प्राप्ता (प्र) (मित्रे) सख्यौ (धाम) स्थानम् (वरुणे) उत्तमे (गृणन्तः) प्रशंसन्तः ॥ ५ ॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथाऽश्वयानादिरहित आकाश ऊर्ध्वं स्थितः सूर्य्य ईश्वराधारेण राजते तथा विद्वद्विद्याधारा मनुष्याः पुष्कलं धनमन्नं च प्राप्य धर्म्ये व्यवहारे विराजन्ते ॥ ५ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - The sun is arisen, up on the heights of heaven, rushing on, roaring, no horse, no reins. Bright young generations pay homage, singing hymns of Infinity, admiring the treasure love of the Lord for the sake of Mitra and Varuna, love, light and justice of existence.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Pre-requisites for becoming an energetic person.

अन्वय:

The young men become mighty and powerful, only when they try to be like the sun, who without steeds and reins ( in a chariot) is still visible, swiftly moving and creating loud sound. Moreover, it conveys light, and its rays are spread everywhere higher and higher. Praising the solar abode full of sunshine in the company of friendly persons, and taking food and wealth (in spite of the fact that have no life) they become full of energy.

भावार्थभाषाः - As the sun is shining in the sky without horses or reins etc. with the support provided by the Almighty God, likewise, those persons who get guidance from great scholars, shine in righteous dealings, having acquired abundant wealth and foodstuff.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसे अश्व, रथ इत्यादी वाहन नसताना सूर्य आकाशात ईश्वराचा अवलंब करून प्रकाशमान होतो, तसे विद्वानाच्या विद्येचा आधार घेतलेली माणसे पुष्कळ धन व अन्न प्राप्त करून धर्मयुक्त व्यवहारात विराजमान असतात. ॥ ५ ॥