वांछित मन्त्र चुनें

यो वां॑ य॒ज्ञैः श॑शमा॒नो ह॒ दाश॑ति क॒विर्होता॒ यज॑ति मन्म॒साध॑नः। उपाह॒ तं गच्छ॑थो वी॒थो अ॑ध्व॒रमच्छा॒ गिर॑: सुम॒तिं ग॑न्तमस्म॒यू ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

yo vāṁ yajñaiḥ śaśamāno ha dāśati kavir hotā yajati manmasādhanaḥ | upāha taṁ gacchatho vītho adhvaram acchā giraḥ sumatiṁ gantam asmayū ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

यः। वा॒म्। य॒ज्ञैः। श॒श॒मा॒नः। ह॒। दाश॑ति। क॒विः। होता॑। यज॑ति। म॒न्म॒ऽसाध॑नः। उप॑। अह॑। तम्। गच्छ॑थः। वी॒थः। अ॒ध्व॒रम्। अच्छ॑। गिरः॑। सु॒ऽम॒तिम्। ग॒न्त॒म्। अ॒स्म॒यू इत्य॑स्म॒ऽयू ॥ १.१५१.७

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:151» मन्त्र:7 | अष्टक:2» अध्याय:2» वर्ग:21» मन्त्र:2 | मण्डल:1» अनुवाक:21» मन्त्र:7


0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे अध्यापक और उपदेशको ! (यः) जो (शशमानः) सब विषयों को पार होता हुआ (कविः) अत्यन्त बुद्धियुक्त (होता) सब विषयों को ग्रहण करनेवाला (मन्मसाधनः) जिसका विज्ञान ही साधन वह सज्जन (यज्ञैः) मिलके किये हुए कर्मों से (वाम्) तुम दोनों को सुख (दाशति) देता है और (यजति) तुम्हारा सत्कार करता है (तं, ह) उसी के (अस्मयू) हमारी इच्छा करते हुए तुम (उप, गच्छथः) सङ्ग पहुँचे हो वे आप (अह) बे रोक-टोक (अध्वरम्) हिंसारहित व्यवहार को (गन्तुम्) प्राप्त होओ और (गिरः) सुन्दर शिक्षा की हुई वाणी और (सुमतिम्) सुन्दर विशेष बुद्धि को (अच्छ) उत्तम रीति से (वीथः) चाहो ॥ ७ ॥
भावार्थभाषाः - जो इस संसार में सत्य विद्या की कामना करनेवाले सबके लिये विद्या दान से उत्तम शीलपन का सम्पादन करते हुए सुख देते हैं, वे सबको सत्कार करने योग्य हैं ॥ ७ ॥
0 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

यज्ञैः शशमान:

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे प्राणापानो ! (यः) = जो (वाम्) = आपके प्रति (यज्ञैः शशमान:) = श्रेष्ठतम कर्मों से प्लुत [तीव्र] गतिवाला होता हुआ (ह) = निश्चय से (दाशति) = आत्मसमर्पण करता है, वह (कविः) = क्रान्तदर्शी बनता है। 'प्राणायाम द्वारा प्राणसाधना में प्रवृत्त होना और यज्ञशील बनना' यह मार्ग है, जिस पर चलने से मनुष्य तीव्र बुद्धि प्राप्त करता है | (होता) = यह सदा दानपूर्वक अदन करनेवाला बनता है। (यजति) = यज्ञशील होता है और (मन्मसाधनः) = स्तोत्रों को सिद्ध करनेवाला होता है, अर्थात् सदा प्रभु स्तवन में प्रवृत्त होता है । २. हे प्राणापानो ! (अह) = निश्चय से आप (तम्) = उसको (उपगच्छथः) = समीपता से प्राप्त होते हो। इसके जीवन में (अध्वरम्) = हिंसारहित यज्ञात्मक कर्मों को (वीथः) = आप चाहते हो [कामयेथे - सा०] अर्थात् इनका जीवन यज्ञमय हो जाता है। (अस्मयू) = हमारे हित की कामना करते हुए आप (गिरः अच्छ) = ज्ञान की वाणियों की ओर और सुमतिं [अच्छ] कल्याणी मति की ओर (आ गन्तम्) = [गमयतम्] हमें प्राप्त कराते हो ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्राणसाधना से हम क्रान्तदर्शी, यज्ञशील व स्तवन की वृत्तिवाले बनते हैं ।
0 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे अध्यापकोपदेशकौ यः शशमानः कविर्होता मन्मसाधनो यज्ञैर्वां सुखं दाशति यजति च तं हाऽस्मयू युवामुपागच्छथो तावह अध्वरं गन्तं गिरः सुमतिं चाच्छ वीथः ॥ ७ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (यः) (वाम्) युवाभ्याम् (यज्ञैः) सङ्गतैः कर्मभिः (शशमानः) प्लवमानः (ह) किल (दाशति) ददाति (कविः) महाप्रज्ञः (होता) आदाता (यजति) सत्करोति (मन्मसाधनः) मन्म विज्ञानं साधनं यस्य सः (उप) (अह) विनिग्रहे (तम्) (गच्छथः) प्राप्नुथः (वीथः) कामयेथाम् (अध्वरम्) अहिंसामयं व्यवहारम् (अच्छ) उत्तमरीत्या। अत्र निपातस्य चेति दीर्घः। (गिरः) सुशिक्षिता वाणीः (सुमतिम्) शोभनां प्रज्ञाम् (गन्तम्) प्राप्नुतम् (अस्मयू) अस्मानिच्छन्तौ ॥ ७ ॥
भावार्थभाषाः - येऽत्र सत्यविद्याकामुकाः सर्वेभ्यो विद्यादानेन सुशीलतां सम्पादयन्तः सुखं प्रददति ते सर्वैः सत्कर्त्तव्याः ॥ ७ ॥
0 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Mitra and Vanina, teachers, masters and eminent scholars inspired with love friendship and justice, whoever does honour and reverence to you and gives in charity and homage to divinity by yajnas, good reading, prayer, and noble company, whoever attends on you with reverence for service, the worshipful man who has mastered his subject or the poet of vision and imagination or the generous yajaka, or the man of knowledge for whom science and honest industry alone is the key to success, you go to him, I pray, meet him at his yajna of love, reverence and non-violence, and bless him with holy words, noble wisdom and discrimination.
0 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The teacher and preacher are signified.

अन्वय:

O teacher and preacher ! you go and meet a person who is active in the pursuit of knowledge. Such people, in general, are very wise, accepter of noble virtues, possessor of great knowledge and giver of happiness with Yajnas. You recognize and appreciate well their non-violent and loving dealings. Deeply interested in our welfare, you love our refined speech and good intellect.

भावार्थभाषाः - Such persons should be honored by all who desire to disseminate true knowledge and give happiness to all by imparting knowledge including the men and women of good character.
0 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे या जगात सत्य विद्येची कामना करतात, सर्वांसाठी विद्यादानाने उत्तम शील संपादन करून सुख देतात त्यांचा सर्वांनी सत्कार करावा. ॥ ७ ॥